سلام خدا بر اهل قم باد، و رحمت خدا بر اهل قم باد، خداوند بلاد قم را از باران سیراب كند، و بركات برایشان نازل فرماید. پس گناهان ایشان را به حسنات تبدیل سازد. ایشان اهل ركوع، سجود و خشوع و قیام و روزه هستند. آن ها فقیه و عالم هستند. ایشان اهل دین، ولایت، و
مهم ترين مکاتب و دوره هاي فقهي شيعه سلام خدا بر اهل قم باد، و رحمت خدا بر اهل قم باد، خداوند بلاد قم را از باران سيراب کند، و برکات برايشان نازل فرمايد. پس گناهان ايشان را به حسنات تبديل سازد. ايشان اهل رکوع، سجود و خشوع و قيام و روزه هستند. آن ها فقيه و عالم هستند. ايشان اهل دين، ولايت، و عبادت نيکوي خداوند هستند. دوره سوم. مکتب قم و ري: آغاز اين دوره از غيبت کبرا (قرن چهارم) شروع و تا نيمه اول قرن پنجم ادامه مي يابد. در اين دوره، فعاليت هاي بحث، تدريس و کتابت به دو شهر قم و ري منتقل شد و استادان بزرگ در فقه شيعه به وجود آمدند و تأثيرات بزرگي در فقه امامي ايجاد کردند. قم از زمان ائمه اطهار(عليهم السلام) به عنوان «شهر ولايت» و «عُشِّ آل محمد(صلي الله عليه وآله)»، «حصن شيعه» و يکي از مهم ترين شهرهاي شيعه شناخته مي شده است و روايات متعددي در تعريف و تمجيد از اين سرزمين مقدس وارد شده است: ـ «اِنَّ البلايا مَدفوعَةٌ عَن قم و اَهلِها»;40 بلاها از شهر قم و اهل قم دفع شده است. ـ روي عن اميرالمؤمنين(عليه السلام): « انّه قال: سَلامُ اللّهِ عَلي اهلِ قم، وَ رَحمَةُ اللّهِ علي اهلِ قم، سَقَي اللّهُ بِلادَهُم الغيث، و تنزل عليهم البرکات فيبدل سيئائهم حسنات، هُم اهلُ رکوع و خشوع و سجود، و قيام و صيام، هم الفقهاء العلماء، هم اهل الدين و الولاية و العبادة و حُسن العبادة »; اميرالمؤمنين(عليه السلام)فرمود: سلام خدا بر اهل قم باد، و رحمت خدا بر اهل قم باد، خداوند بلاد قم را از باران سيراب کند، و برکات برايشان نازل فرمايد. پس گناهان ايشان را به حسنات تبديل سازد. ايشان اهل رکوع، سجود و خشوع و قيام و روزه هستند. آن ها فقيه و عالم هستند. ايشان اهل دين، ولايت، و عبادت نيکوي خداوند هستند . شهر ري نيز سرزميني آباد بود که مدارس، مکاتب، علما و فقهاي زيادي در آن وجود داشت. دليل انتقال مکاتب فقهي شيعه از عراق به ايران آن بود که فقهاي شيعه و علماي دين در سرزمين عراق تحت آزار و اذيت عباسيان قرار داشتند و دو شهر قم و ري مکان امني براي نشر علوم اهل بيت(عليهم السلام) به شمار مي رفتند. برخي رجال مهم اين دوره: 1. علي بن ابراهيم، وي استاد شيخ کليني در علم حديث است. دو کتاب معروف او عبارتند از: قرب الاسناد و الشرايع. 2. محمدبن يعقوب کليني، وي معاصر علي بن حسين بابويه (پدر شيخ صدوق) است. کليني مؤلف کتاب الکافي است که هفت جلد بوده و روايات بسياري در ابواب مختلف جمع آوري شده است. کافي از کتاب هاي مهم حديث به شمار مي رود. 3. ابن قولويه (285ـ368 هـ. )، وي از اصحاب ثقه و از بزرگان حديث به شمار مي رود. 4. آل ابن بابويه، بيت آل ابن بابويه، يکي از بيوت مهم فقه و حديث در قم به شمار مي رود که رئيس آن علي بن بابويه (پدر شيخ صدوق) است. وي دو فرزند به نام ابوجعفر محمد (مشهور به صدوق) و ابوعبداللّه حسين (برادر صدوق) داشت که هر دو از بزرگان فقه و حديث به شمار مي روند. بنا به نقل علّامه حلّي، مرحوم صدوق داراي سيصد تأليف است و مهم ترين کتاب وي مَن لايحضره الفقيه است که يک دائرة المعارف جامع در حديث به شمار مي رود. ويژگي هاي مهم دوره سوم: 1. توسعه در تدوين، جمع و تنظيم احاديث; پيشتر و در دوره هاي سابق، روايات به صورت شخصي و بر اساس سليقه راويان جمع آوري مي شد. در حالي که در دوره سوم تحولي شگرف در اين زمينه به وجود آمد و دو کتاب الکافي و من لايحضره الفقيه شاهدي بر اين مدعاست. 2. تدوين کتب فقهي جديد; سؤالات و پرسش هايي که از فقها مي شد، تحت عنوان: «الرسائل الجوابيه» و مانند آن جمع آوري گرديد. در کتاب هايي مانند الذريعة و رجال نجاشي اسامي هزاران نوع از اين رسائل آمده است. با اين حال، اين کتب فقهي به صورت بسيط و ساده بود و فقها سعي مي کردند در پاسخ سؤالات مطرح شده، تنها روايات معصومان(عليهم السلام)را بيان کنند و در آن ها فروعات فقهي کثير و متنوع کمتر ديده مي شود. فتاواي مطرح شده در غالب موارد، نصوص و متن روايت بود. براي مثال، مي توان از اين کتاب ها نام برد: المنع و الهداية نوشته صدوق، رساله علي بن بابويه قمي به فرزندش صدوق و رساله جعفربن محمدبن قولويه. نوشته محمدمهدي کريمي نيا تنظيم براي تبيان حسن رضايي گروه حوزه علميه منبع:مجله معرفت، ش93، ص43-59، مقاله تاريخ فقه و حقوق،
