بيم و اميد در برنامه انبياي الهي اصولاً تمام انگيزه هاي انساني را مي توان در اين دو جمله معروف خلاصه کرد «جلب منافع» و «دفع مضار» (اعم از مادي و معنوي) و «بشارت» و «انذار» به اين دو انگيزه دامن مي زند، و پايه اصلي هرگونه تربيت الهي و مردمي، مادي و معنوي نيز بر همين دو اصل استوار است. از نظر اصول تربيتي، خطرناکترين روش در تربيت يک انسان، تکيه بر اميد تنها، و يا بيم تنها است. تربيتي که بر تک عاملي استوار باشد يا مايه ي طغيان، و يا وسيله ي يأس خواهد بود، اميد بيش ازحد مايه سهل انگاري مي گردد، و چه بسا فرد تحت تربيت از انجام وظايف شانه خالي مي کند، فرزندان بني اسرائل به خاطر اميد فزون از حد، راه طغيان و تجاوز را در پيش گرفتند و خود را ملت برگزيده انگاشتند و از هر نوع فساد به اميد مغفرت خدا خودداري نکردند. و شعار آنان اين بود که: " لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً " 1 : جز مدتي کوتاه آتش دوزخ ما را نخواهد سوخت. . همچنان که بيم تنها کارساز نيست چه بسا مايه ي يأس و نوميدي مي گردد و از اين جهت قرآن اس و نوميدي از رحمت خدا را از ويژگيهاي کافران مي شمارد و مي فرمايد: " انّه لا ييأس من روح اللّه الابالقوم الکافرون " 2 : از رحمت خدا جز کافران کسي مايوس نمي گردد از اين جهت در برنامه هاي امروز امور تربيتي،به هر دو عامل توجه شده و به موازات يکديگر پيش مي روند،مثلأ اگر در جوامع پيشرفته زندان و تبعيد و کارهاي اجباري و سر انجام اعدام هست، در برابر آن تشويق و تقدير و ترفيع رتبه و معرفي افراد خدمتگزار به جامعه، نيز وجود دارد. تبشير و انذار از اوصاف ممتاز همهي انبياي الهي است، در برنامه هاي پيامبران بشارت و انذار، بيم و اميد، به موازات يکديگر پيشرفته و پيامبران خدا چنين معرفي شده اند: " فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّنَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنذِرِين 3 ": خدا پيامبراني برانگيخت که مژده آورو بيم دهنده بودند. " و رسلاً قد قصصناهم عليک من قبل و رسلاً لم نقصصهم عليک وکلَّم الله موسي تکليماً * رسلاً مبشّرين و منذرين" 4 انبيا با اين دوجناح آمدهاند، هم به فضيلت هدايت ميکنند و بشارت مي دهند، و هم از رذيلت بازميدارند و انذار ميکنند. و باز مي فرمايد: " وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلينَ إِلاَّ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ "؛ 5 و ما پيامبران (خود) را جز بشارتگر و هشداردهنده نمىفرستيم، پس کسانى که ايمان آورند و نيکوکارى کنند بيمى بر آنان نيست و اندوهگين نخواهند شد. اين آيه و آيات مشابه آن در قرآن مجيد که «بشارت» و «انذار» را به عنوان برنامه اصلي انبياء مي شمرد هم پاسخي است به کساني که انبياء را خدايان مي شمردند، و انتظار هرگونه قدرت نمائي الهي از آنها داشتند، و هم کساني که به دعوت آنها پشت کرده، و راه خلاف را مي پيمودند، مي فرمايد: «وظيفه آنها فقط بشارت و انذار است» و بقيه امور مربوط به خدا است، و قبول هدايت مربوط به خود مردم مي باشد و لذا در پايان همين آيه مي خوانيم: «کساني که ايمان بياورند و خويش را اصلاح کنند نه ترسي دارند و نه غمگين مي شوند» « فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ»؛ " وَ الَّذينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما کانُوا يَفْسُقُونَ " 6 ؛ و کسانى که آيات ما را تکذيب کردند، به سزاى نافرمانىشان عذاب (ما) آنها را در خواهد گرفت. اصولاً تمام انگيزه هاي انساني را مي توان در اين دو جمله معروف خلاصه کرد «جلب منافع» و «دفع مضار» (اعم از مادي و معنوي) و «بشارت» و «انذار» به اين دو انگيزه دامن مي زند، و پايه اصلي هرگونه تربيت الهي و مردمي، مادي و معنوي نيز بر همين دو اصل استوار است. نه بشارت به تنهائي کافي است، و نه انذار و مجازات، در تمام مراحل تربيت از لحظه طفوليت گرفته تا دم مرگ بايد اين دو اصل اساسي بر زندگي انسانها حاکم باشد، و کساني که يکي از اين دو را ناديده بگيرند برنامه هايي ناموفق خواهند داشت همان گونه که تشويق عامل حرکت است، تهديد براي مجرمان سرسخت عاملي باز دارنده محسوب مي شود. خداي سبحان دربارهي بسياري از انبيا مي فرمايد: آنان رسالت دارند مردم را به بهشت بشارت دهند و از جهنم بيمناک کنند، و از آن جا که همهي انبيا از يک هدايت خاص الهي برخوردارند و همگان وظيفه مشترکي دارند بنابراين، همه براي تبشير و انذار آمدهاند. در اين آيات اميد و بيم به صورت کلّي مطرح شده اند ولي در آيات ديگر، کليات، حالت جزئي به خود گرفته، و مي توان فهرست اين نويدها و بيم هاي جزئي را چنين بيان کرد: 1ـ بشارت به نعمتها ي دنيوي. 2ـ بيم از نقمتهاي دنيوي. 3ـ بشارت دادن از عذابهاي اخروي. (4) 1.سوره ي بقره آيه ي 80 2.سوره ي يوسف آيه ي 87. 3.سورهي بقره، آيهي 213 4.سورهي نساء، آيهي 164 ـ 165؛ 5.سوره ي أنعام، آيه ي 48 6.سوره ي أنعام، آيه ي 49
