واژه اجتهاد در متون و فرهنگ اسلامى(1) جهاد واجتهاد يکى از خصيصه هاى بنيادى و بارز مذهب شيعه است .اجتهاد در فهم عميق اسلام ناب از قرآن و سنت ، جهاد براى حاکميت و بسط معارف و قوانين اسلامى بر جهان . اجتهاد دريافتن پاسخ براى پرسشهاى نو و هدايت ابناى بشر بر سرچشمه معارف اسلامى و تکامل بخش قرآن ، با نگاه آل رسول[ ص] و جهاد در راستاى حاکم کردن موازين الهى بر جوامع انسانى و برپايى جامعه اى براساس قسط وارزشهاى اسلام ناب محمدى . اين تلاش علمى و عملى بر تارک تاريخ ، خط سرخى است که از خونرنگ شدن محراب کوفه آغاز شد و خون منادى حق و عدالت و باب مدينه علم رسول را با روح عبوديت و نظام عبادى دين آميخت و در صحراى طف با تمام جلوه ها وابعاد خود به نمايش گذاشت و مکتب جهاد واجتهاد و طريقه شهود و شهادت را فرا راه بشر نهاد. حاصل اين حرکت توفنده والهى از طرفى به حفظ اصالتها در جوامع بشرى و پاسدارى از روح حماسه و حق جوئى در مسلمانان ، بويژه شيعيان انجاميد واز سويى ديگر، دست آورده هاى معرفتى گرانمايه اى را به انسان ارزانى داشت . فتح باب اجتهاد، که همان عرضه آيين زندگى براى فرد و مجتمع در هر عصر و عرصه اى است ، عامل پيدايى ابواب و مسائلى نو در بستراجتهاد شد و دراين زمينه ذخاير گرانمايه و پربهايى از معارف در فقه واصول پديد آمد. امروز، که جوامع بشرى رشدى شتابنده خود گرفته و هر روز در گستره وسيعى در دو مقوله : نظرى و عملى ، نيازها و نظرها عرضه مى گردد، نگرشى ديگر بر[ اجتهاد] زاويه پاسخ گويى به مسائل نو و عرضه نظامى متناسب با فطرت بشر و جامعه اى براساس ارزشهاى الهى ضرور مى نمايد. عرضه نشدن آيين زندگى دين ، همگون با مقتضيات زمان انزواى قطعى دين رااز صحنه جهانى علمى که درد دين دارند، دراين روزگار، به دوراز هر نوع گرايشى ، همه امکانات خود و حوزه هاى علوم دينى را بسيج کنند. نخست نظامنامه اى براى حل مشکلات اجتماعى و فکرى بشرامروز عرضه نمايند، سپس به تبيين پاگيرى و چگونگى استقرار سيستمهاى اجتماعى براساس ارزشهاى اسلامى بپردازند. بى شک درانجام اين مهم و رسيدن به آن فرجام راهى دراز بايد پيمود و عرصه هاى بسيارى را شناخت وارزيابى کرد. نخست بايد [سيستم اجتهاد] در حوزه هاى علوم دينى شناسايى و دقيقا کالبد شکافى شود. يک يک عناصر دخيل دراستنباط احکام را، بايداز زاويه پاسخ گويى به مسائل و نو و کارآيى در حل مشکلات ارزيابى کرد. موانع راه ، چه در متون آموزشى ، يا سبک آموزشى ، يا مقدار علوم مورد آموزش شناساندن قوت و ضعف ، نقص و کمال و منطق استنباط واجتهاد را يافت و با بهره ورى از سيره بزرگان خود، چونان : شيخين ، قديمين ، شهيدين ، محققين ، علامه حلى ، مرحوم شيخ انصارى ،امام خمينى و ديگر بزرگان ، طرحى نو درافکند. ما دراين راستا، به قدر توان ، محورهاى زير را دراين باب پى مى گيريم .اميد آن که اساتيد مسؤوليت شناس ، طلاب فاضل دردمند، دانشگاهيان اسلام آشنا، با نقدها، پيشنهادها وارشادهاى خود يارمان نمايند. اين محورها جديد نيستند، بلکه همان مباحث معهودند که از نگاهى جديد، بررسى مى گردند: 1. مبادى اجتهاد. 2. علوم مورد نياز مجتهد. 3. منابع اجتهاد. 4. عوامل موثر دراجتهاد. 5. سبکهاى استنباط مبادى اجتهاد پا نهادن به عرضه هر دانشى ، آگاهيها و بينشهاى آغازينى مى طلبد. اين بينشها و شناختها طالب علم را با خاستگاه ، سير تاريخى و تطور علم ، پايگاه و روابط آن با ديگر دانشهاى بشرى ، مکانت و نقش آن در حيات بشر، کاربرد و چگونگى بهره ورى از آن آشنا مى کند. دراين راستا، در بخش مبادى اجتهاد، مباحثى چون : سيرتاريخى واژه اجتهاد، مکانت و پايگاه اجتهاد، فلسفه و جودى و حقيقت اجتهاد، خاستگاه و تطور تاريخى و.. عرضه مى گردد.شناخت اين مباحث ، ما را بر فهم کارآيى عناصراجتهاد، جداسازى ابعادانعطاف پذيرازاصول تغيير ناپذير و تکميل کاستيها توانا مى سازد و زمينه را براى تکامل دستگاه استنباط در جهت برقرارى جامعه و نظامى براساس قوانين اسلام وارزشهاى الهى ، فراهم مى کند. سيرتاريخى واژه اجتهاد دراين مقال ،از چگونگى شکل گيرى اجتهاد و تکامل متد و پيچيدگى مباحث ، بحثى به ميان نخواهد آمد (در بحث حقيقت واجتهاد به آن خواهيم پرداخت ) همچنين مبحث علل و عوامل بستر تطور مسائل وادوار آن ، به خاطر گستردگى دامنه بحث ، دراين جا مطرح نخواهد شد. دراين مقال ، واژه اجتهاد را در متون و فرهنگ اسلامى و بار مفهومى آن را درادوار و مذاهب مختلف ، مورد کندوکاو قرار مى دهيم . محورهاى بحث : 1. واژه اجتهاد در لغت . 2. واژه اجتهاد در قرآن و سنت . 3.اجتهاد به معناى خاص : مرادف با قياس واستحسان ( اجتهاد منبع تشريع) . 4.اجتهاد به معناى راه و رسم استنباط احکام . بى شک ، درستى و نادرستى اين بار معانى در کاراين مقال نيست . آنچه دراين مقال مطرح مى شود: علل ترک يک تعريف وانتخاب تعريف ديگراست که به گونه اى گذرا به آن خواهيم پرداخت . 1.واژه اجتهاد در لغت در فرايند معناى لغوى اجتهاد،از کهنترين کتاب لغت آغاز مى کنيم و با نگاهى به تفسيراين واژه ديگر کتابهاى لغت ، معناى آن را، فراديد شما مى نهيم . خليل بن احمد فراهيدى (متوفى 175) در کتاب [ العين] ، مى نويسد: الجهد بلوغک غايه الامرالذى لا تالوا عن الجهد فيه والجهد شيئى قليل يعيش به المقل على جهدالعيشن . جهد، به کار گرفتن تمام توان و تلاش براى دست يابى به هدف ، و جهد چيزاندکى است که کم خواه با آن به زحمت و رنج زندگى کند. اسماعيل بن حماد جوهرى جوهرى (متوفى 393ه.ق) [الصحاح] مى نويسد: الجهد والجهد:الطاقه و قرء: والذين لايجدون الا جهدهم. و [جهدهم] قال الفراء : الجهد بالضم الطاقه والجهد بالفتح من قولک : [اجهد جهدک فى هذاالامر] الى ابلغ غايتک و لايقال : [اجهد جهدک] والجهد: المشقه . يقال : [جهد دابته و اجهدها] اذا حمل عليها فى السير فوق طاقتها، وجهدالرجل فى کذااى جد فيه و بالغ ... والاجتهاد والتجاهد بذل الوسع والمجهود . جهد و جهد به معناى[ توان] است . کلمه [جهدهم] در آيه لايجدون الا جهدهم] با فتح و ضمه قرائت شده است . فراء گفته است : جهد به معناى طاقت و توان است و جهد در گفته تو : [اجهد جهدک] گفته نمى شود. معناى ديگر[ جهد] رنج و مشقت است . وقتى مرکب را بيش از قدرت و نيرويش بار کند، عرب گويد: [جهد دابته واجهدها] نيز وقتى کسى در کارى جدى و نستوه باشد. عرب گويد [جهد الرجل فى کذا] ...اجتهاد و تجاهد به کارگيرى همه تلاش و توان است. براين اساس اجتهاد و تجاهد، با وجود کاربردهاى گوناگون در موارد حسى و غيرحسى به معناى[ به کارگيرى همه توان و تلاش است] . احمد بن فارس بن زکريا متوفى 395 در معجم مقاييس اللغه ، معناى اصلى ماده[ جهد] را رنج و مشقت گرفته و معانى ديگر را پيدا شده از مناسبت بااين ريشه شمرده است . و دراين زمينه مى نويسد: [ الجيم والهاء والدال ،اصله المشقه ثم يحمل عليه ما يقاربه] . ولى مولف کتاب[ المصباح المنير ] وسع وطاقه رااصل در معناى[ جهد] دانسته است واين که جهد (با ضمه ) به معناى طاقه و جهد (با فتحه ) به معناى مشقت باشد، به عنوان گفته اى ضعيف نقل کرده است .او در همان کتاب ،[ نهايه و غايه ] رااز معانى اختصاصى[ جهد] (با فتحه ) دانسته و براين اساس اجتهاد را چنين معنى کرده است : واجتهد فى الامر: بذل وسعه و طاقته فى طلبه ليبلغ مجهوده و يصل الى نهايته . شايد بتوان گفت : معناى اصلى واولى ماده جهد، به کارگيرى همه توان و نيرو و براى رسيدن مطلوبى است که دست يابى به آن آسان نيست واين تلاش ، تحمل رنج را به همراه دارد، واين معنى که لازمه معناى اصلى اجتهاداست ، بعدها در کتابهاى لغت ، به عنوان يکى از معانى اجتهاد، محسوب شده است . 2.واژه اجتهاد در قرآن و سنت گر چه حقيقت اجتهاد يعنى ، تلاش فکرى و نظرى دانايان به متون و منابع دينى براى فهم معارف ،احکام و مقررات اسلام ،از ويژگيهاى جدانا پذيرى اسلام است و با تعبيرهايى چون :[ شناخت حلال و حرام الهى] ، [تفقه در دين] ،[ استنباط احکام] و... به آن توصيه شده است . ولى کلمه [ اجتهاد] به معناى منطق استنباط احکام ، که امروزاز آن منظور مى شود، سرگذشتى ويژه دارد. اين کلمه در قرآن و سنت معصومين با حفظ همان معناى نمودها و مصاديق متعددى به خود گرفت که به طور گذرا فراديدتان مى نهيم . واژه اجتهاد در قرآن در قرآن اين ماده با صيغه هاى : جهد، جهد، جهاد و مشتقات باب مفاعله آمده است . با صيغه جهد، فقط دراين مورد، به کار رفته است : الذين يلمزون المطوعين من المومنين فى الصدقات ، والذين لايجدون الا جهدهم ، فيسخرون منهم ، سخرالله منهم و لهم عذاب اليم . آن منافقاتى که برانفاق مومنان مخلص ، خرده مى گيرند و مومنان نادارى را که تمام توان مالى خود را در راه خدا مى دهند با مسخره مى گيرند، خدا، آن منافقان رااستهزاء مى کند و عذابى دردناک در انتظار آنهااست . [ جهد ] در آيه ياد شده به معناى[ طاقت ] و نهايت توان است زيرااين گروه مومنان همان اندک مال خود را که قوت زندگيشان بود براى رزمندگان ، بدون شرم و آز از کمى آن ، آوردند. زمخشرى در معناى جهد مى نويسد: [ جهد يمينه مستعار من جهد نفسه ،اذا بلغ اقصى وسعها و ذلک اذا بالغ فى اليمين و بلغ غايه شدتها ورکادتها ] . جهد يمين کنابه از به کار گيرى نهايت توان و کوشش و تلاش با شگردهاى مختلف بارى باوراندن و راستى سوگنداست . ولى با صيغه جهاد و مشتقات باب مفاعله در حدود سى مرتبه در قرآن آمده است . در همه اين موارد، منظور هر تلاشى و کوشش بى دريغى است که همه توان و طاقت در آن براى رسيدن به مقصد به کار رود. ادامه دارد..... سايت درگاه پاسخگويي به مسائل ديني تنظيم:مجيد نقدي گروه حوزه علميه