«آواهای روح نواز» جاوید

مروری بر آثار هوشنگ جاوید، محقق و پژوهشگر موسیقی، منتشر شده از سوی انتشارات سوره مهر.

پژوهش در عرصه موسیقی یكی از اركان اساسی فرهنگ ایرانی شناخته می شود كه دست كم از حدود هزار سال پیش به این طرف، همواره دانشمندان تراز اول و شاخصی در هر دوره آثاری در این زمینه از خود به یادگار گذاشته اند. متاسفانه این سنت پژوهشی مطلوب، در سالیان اخیر روند مناسبی نداشته و با در نظر آوردن نحوه فعالیت های تحقیقی سه دهه گذشته، ضرورت تقویت و سامان دهی به فعالیت های این بخش احساس می شود.

انتشارات سوره مهر با همكاری مركز موسیقی حوزه هنری، به همین منظور و برای جلوگیری از اتلاف انرژی و سرمایه های مادی و معنوی كشور، ضمن اجتناب از انجام كارهای موازی بی ثمر، فعالیت در زمینه های ضروری مغفول مانده را مد نظر قرار داده و آثاری را در زمینه پژوهش موسیقی منتشر كرده است.

برخی از این آثار را هوشنگ جاوید، محقق و پژوهشگر عرصه موسیقی تالیف كرده است. او متولد سال 1338 در تهران بوده و از پیش قراولان موسیقی محلی و بومی است. او از آغاز فعالیت موسیقایی اش همواره در این ورطه گام برداشته و یكی از پژوهشگران برتر در این زمینه به شمار می آید. او علاوه بر پژوهش ها و تالیفاتی كه در این زمینه ارائه داده است، طراح و بنیان گذار چند جشنواره موسیقی محلی از جمله جشنواره موسیقی آیینی، جشنواره كارآواها، جشنواره خنیاگران انقلاب اسلامی و جشنواره منقبت خوانی بوده است.

 در این یادداشت، مروری خواهیم داشت به بعضی از آثار هوشنگ جاوید كه از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شده است.

آشنایی با موسیقی نواحی ایران (كتاب اول)

كتاب آشنایی با موسیقی نواحی ایران، همه آن چیزی است كه هوشنگ جاوید طی بیش از 30 سال پژوهش و فعالیت در عرصه موسیقی ایران به دست آورده و آن را به زبان ساده، روان، مختصر و كاربردی توضیح داده است. جاوید درواقع این كتاب را برای آشنایی تمام قشرهای جامعه با اطلاعات اولیه و راهنمایی برای موسیقی نواحی و مناطق ایران گردآوری كرده است. جلد اول این مجموعه شامل آشنایی با موسیقی در ایران شامل مطالبی در شناخت سازها، صداها، آوازها و صدمات وارد بر آن هاست.

جاوید در این كتاب، موسیقی تهران و حومه، موسیقی ترك، تركمن ها، كردستان، كردهای شمال و شرق ایران، لرها، كولیان، جنوب خراسان و خراسان میانه، مازندران، گلستان، گیلان، تالش و سیستان و بلوچستان را مورد بررسی قرار داده است. او درواقع تنها به شناخت ساختار موسیقی محلی كه مورد بحث قرار داده بسنده نمی كند و با اطلاعاتی كه راجع به هر منطقه مورد بحث ارائه می كند سعی در پیدا كردن ریشه های موسیقی محلی دارد. 

آواهای روح نواز

لالایی ها قسمتی از موسیقی پربار سرزمین مان را تشكیل می دهند كه زنان این سرزمین به وجود آورنده و بنیان گذار آن بوده اند، می توان این موسیقی آواها را به جرئت «موسیقی زنان» نام نهاد. هوشنگ جاوید، مولف كتاب «آواهای روح نواز»، به سراغ این لالایی ها رفته و لالایی متعلق به اقوام مختلف ایران به همراه راهنمای آوانگاری را شرح داده است.

جاوید برای نگارش این كتاب، به گوشه و كنار مناطق مختلف كشور سفر كرده و پای صحبت اهالی آنجا نشسته و توانسته لالایی های ناشناخته كه غالبا به دست فراموشی سپرده شده اند را دوباره پیدا كند و بی ادعا در اختیار مخاطبش قرار دهد. او متن این لالایی ها را به همراه آوانگاری در این كتاب ارائه كرده و هر جا كه احساس كرده این متن برای مخاطب ممكن است كج فهمی ایجاد كند، دست به تفسیر زده و جزئیات شعر را تشریح میكند.

موسیقی رمضان در ایران

این كتاب، به بررسی و تحقیق درمورد نغمه های آشنا در خاطرات نه چندان دور ایرانیان می پردازد. آواها و نغمه های سحرخوانان، سال ها زینت بخش شب های رمضان بوده و این شب ها را تبدیل به یكی از خاطره انگیزترین شب های سال كرده است.

بخش بندی كتاب بسیار دقیق صورت گرفته و در هر بخش، جزئیات مربوط به هر مراسم با دقت ذكر شده است. هوشنگ جاوید، در بخش اول این كتاب، ضمن بررسی آیین های مربوط به ماه رمضان، از قبیل پیش خوانی رمضان، موسیقی رویت هلال، آواها و نواهای بیداری و سحرخوانی به بررسی تك تك این آیین ها در نقاط مختلف ایران می پردازد. یكی از نكات قابل تقدیر در این بخش از كتاب، سازشناسی موسیقی رمضان در ایران است. او با تكیه بر تخصص خود در حوزه موسیقی، به بررسی سازهای كوبه ای، زخمه ای و بادی مورد استفاده سحرخوانان در شهرها و روستاهای مختلف ایران می پردازد.

از دیگر نكات قابل توجه در این كتاب، ذكر اشعار مورد استفاده سحرخوانان در مناطق مختلف ایران است. مصاحبه با سحرخوانان در نقاط مختلف ایران و بیان خاطرات ایشان، یكی از بخش هایی است كه مطالعه آن برای خوانندگان خالی از لطف نیست. به طور كلی می توان گفت این كتاب، تحقیقی ارزشمند است درباره هنر سحرخوانی در ایران؛ هنری كه به واسطه ظهور رسانه های جمعی مانند رادیو و تلویزیون، رو به فراموشی گذاشته است.

نقش زن در موسیقی مناطق ایران

«كتاب نقش زن در موسیقی مناطق ایران» تالیف هوشنگ جاوید، با نگاهی مردم شناسانه، موسیقی زنان در مناطق مختلف ایران را مورد بررسی قرار داده است. در واقع این كتاب به منزله درآمدی جالب توجه و بدیع از نوعی دایره المعارف شفاهی محسوب می شود كه به بررسی نحوه مواجهه و رویكرد زنان به موسیقی میپردازد و سخنی است درباره روش به كارگیری كلام آهنگین و ترانه های مختص زنان.

جاوید در بخش اول این كتاب، زنان را دارای تجربه ای منحصر به فرد در حوزه موسیقی می داند كه مردان درك روشنی از آن ندارند، وی در این بخش می كوشد این نكته را ثابت كند كه بخشی از جاودانگی در اراده زنان نهفته است. وی در بخش دوم كتاب به كار و تلاش زنان ایرانی اشاره كرده و می نویسد ماهیت كار بانوان ایرانی هماهنگ و ممزوج با نوعی آوای ویژه و ریتم موسیقایی است و به سبب این هم است كه می بینیم كار و تلاش زنان ایرانی در عین آن كه تصویرهای صوتی مشخصی از دنیای خارج می آفریند، به لحاظ ساختار درونی اش، واكنش انسان به دنیای خارج را مجسم می سازد.

مناقب خوانی

مناقب خوانی یكی از هنرهای آیینی كهن در ایران است. كتاب «مناقب خوانی» نوشته هوشنگ جاوید، یكی از آثار ارزشمند در زمینه معرفی این هنر در ایران است. این كتاب، با بررسی جامع تاریخ شكل گیری مناقب خوانی مذهبی، چگونگی رشد و شكوفایی هنر مناقب خوانی را در ایران مورد بررسی قرار می دهد.

جاوید سعی كرده است با موشكافی در مراسم كهن مناقب خوانی، به نقش متقابل مناقب خوانی در حفظ و انتقال موسیقی كهن ایرانی به نسل های بعدی پی ببرد. یكی از وجوه ارزشمند كتاب، گفت وگو با مناقب خوانان بزرگ ایران در شهرها و روستاهاست. خاطرات آن ها سرشار از ناگفته ها و حوادثی است كه هنر منقب خوانی در ایران شاهد آن بوده است. كتاب همچنین حاوی مقالات و یافته های پژوهشی در زمینه مناقب خوانی است. این كتاب، حاوی اطلاعات مستند و دقیقی درباره این هنر و چگونگی شكل گیری آن در ایران است؛ هنری كه تركیبی از موسیقی و ادبیات این مرز و بوم را در خود نهفته دارد.

پرند ستایش در ایران

هوشنگ جاوید در این كتاب به سراغ ذكرخوانی ها و موسیقی معنوی ایرانی رفته و پژوهشی را در این زمینه به رشته تحریر درآورده است. او برای فهم آسان مخاطب، كتابش را به سه بخش ذكرخوانی، نعت خوانی و چاووشی خوانی تقسیم كرده است. جاوید در این اثر سعی می كند با بازشناسی آواهای درونی انسان، بازتاب های بیرونی آن را آشكار كند. از همین رو هم نویسنده ذهن مخاطبش را به سمت موسیقی عرفانی و معنوی هدایت می كند و او را به ورطه ذكرخوانی و حمد پروردگارش می كشاند.

هوشنگ جاوید در دفتر نخست «پرند ستایش در ایران»، از ارائه یك پژوهش صرفا خشك و آكادمیك فاصله می گیرد و بیشتر به سمت یك فرهنگ نامه موسیقی مذهبی متمایل می شود. اما یكی از بخش های جذاب كتاب، فصل چاووشی خوانی است. نویسنده در این فصل، با واژه شناسی چاووشی خوانی مبحث را آغاز می كند و با بیان تحریرهای گوناگون این گونه موسیقایی، سر صحبت را با مخاطب باز می كند. نكته ای كه این فصل كتاب را ارزشمند می كند، ذكر نمونه های اصیل چاووشی خوانی است كه مشخص است نویسنده آن ها را با مشقات فراوان به دست آورده و بی ادعا در اختیارمخاطبش قرار داده است.

موسیقی آیینی قوم تركمن

این كتاب را موسی جرجانی نوشته و نخستین بار در سال 1384 در 171 صفحه با قطع وزیری منتشر شده است. جرجانی یكی از فعالان عرصه فرهنگی و هنری قوم تركمن است و حدود 40 سال است كه در این عرصه فعالیت می كند.

كتاب «موسیقی آیینی قوم تركمن» نگاهی ساده و از سر اخلاص دارد بر جایگاه اهل بیت(ع) در یكی از فرهنگ های منطقه ای ایران یعنی حوزه موسیقی آیینی قوم تركمن. جرجانی در این كتاب، پژوهشش را به صورت دو فصل و پنج بخش ارائه كرده است؛ سیری بر جایگاه اهل بیت(ع) در فرهنگ شفاهی و آیینی قوم تركمن و همچنین معرفی هنرمندان موسیقی آیینی تركمن های استان گلستان.

 این مجموعه درواقع حاصل تلاش چندساله جرجانی در كنار هوشنگ جاوید است. این دو پژوهشگر همواره كوشیده اند در كنار خدمتی كه به موسیقی محلی و بومی این مرز و بوم می كنند، در یافتن ریشه های وحدت در بین برادران شیعه و سنی نقش داشته باشند.

منبع: سوره مهر