جايگاه تبليغ در متون روائى‏ تبليغ در لغت: به معناى رساندن پيام است، چنانچه ابن اثير مى‏نويسد: بلاغ؛ عبارت است از چيزى که به سبب آن انسان به مقصود و مطلوب دست مى‏يابد ابن منظور نيز مى‏نويسد:« ابلاغ و تبليغ به معناى رساندن است» «الَّذينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَ کَفى بِاللَّهِ حَسيباً» کسانى که رسالتهاى الهى را تبليغ مى‏کنند و (فقط) از او مى ترسند، و از هيچ کس جز خدا بيم ندارند؛ و همين بس که خداوند حسابگر (و پاداش‏دهنده اعمال آنها) است تبليغ در لغت: به معناى رساندن پيام است، چنانچه ابن اثير مى‏نويسد: بلاغ؛ عبارت است از چيزى که به سبب آن انسان به مقصود و مطلوب دست مى‏يابد؛ ابن منظور نيز مى‏نويسد:« ابلاغ و تبليغ به معناى رساندن است». در باره تبليغ و مبلغ و جايگاه آنها، ارزش عالم در اسلام روايت هاي متعددي موجود است: پيامبر اکرم(ص) فرمود: اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِي ثَلَاثَ مَرَّاتٍ قِيلَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُکَ قَالَ ص الَّذِينَ يَأْتُونَ مِنْ بَعْدِي وَ يَرْوُونَ أَحَادِيثِي وَ سُنَّتِي وَ يُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ مِنْ بَعْدِي. بار الها جانشينان مرا رحمت کن، و سه مرتبه تکرار فرمود؛ عرض شد: اى پيامبر خدا! شما چه کسانى هستند؟ فرمود: آنان که پس از من آمده و احاديث و سنت مرا نقل مى‏کنند، و به دست مردمان پس از من مى‏رسانند. اما رساندن پيام چگونه بايد باشد؟ آنچه از معناى تبليغ به دست مى‏آيد اين است که: مبلغ و پيام آورنده؛ بايد علوم و معارف را به شکل صحيح و کامل کسب نموده و سپس آن را بدون زياده و نقصان به مخاطب برساند، چرا که اگر مبلغ به احکام و معارف الهى احاطه کامل نداشته باشد؛ مى‏تواند به بيراهه و گمراهى بکشاند، که گفته‏اند: «خطر کم دانستن بيش از ندانستن است»!. بنابر اين تبليغ عبارت است از: رساندن پيامهاى الهى؛ در عاليترين مرتبه کمال!. و پيامهاى الهى؛ شامل تمام دستورات و نواهى، بشارتها و انذارها، حکمتها و موعظه‏ها مى‏گردد!. ارزش عالم‏ پيامبر اکرم(ص) فرمود: الْعَالِمُ بَيْنَ الْجُهَّالِ کَالْحَيِّ بَيْنَ الْأَمْوَاتِ. عالم در ميان نادانان؛ مانند زنده در ميان مردگان است!. و فرمود: فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ کَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ. برترى عالم بر عابد مانند برترى ماه شب چهارده بر ستارگان است. امير مؤمنان(ع) نيز مي فرمايد: الْمُؤْمِنُ الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ إِذَا مَاتَ ثُلِمَ فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا يَسُدُّهَا شَيْ‏ءٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ پاداش عالم، از روزه‏دار شب‏زنده‏دارى که در راه خدا جهاد کند بيشتر است، و هر گاه عالمى بميرد در اسلام رخنه‏اى پيدا شود؛ که تا قيامت چيزى جاى آن را نمى‏گيرد. مبلغ هر چه مى‏گويد در قيامت به او نشان داده شده و مورد بازخواست قرار خواهد گرفت.اميد است، طلاب، علما و فضلاي گرانقدر حوزه، با الگو پذيري از پيامبر(ص) و ائمه اطهار به تبليغ دين مبين اسلام پرداخته و با سرلوحه قرار دادن اين احاديث گرانقدر، جايگاه تبليغ را به آنچه که بايد و شايد برسانند. ميثاق خدا از عالم‏ امير مؤمنان(ع) فرمود: مَا أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ بِطَلَبِ تِبْيَانِ الْعِلْمِ حَتَّى أَخَذَ مِيثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِبَيَانِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ کَانَ قَبْلَ الْجَهْل. خدا از جاهلان، زمانى پيمان دانش‏طلبى گرفت؛ که از دانايان پيمان گرفته بود دانش و علم را به ديگران بياموزند، زيرا که دانايى و علم مقدم بر نادانى و جهل است. برترين هديه‏ پيامبر اکرم(ص) فرمود: مَا أَهْدَى الْمُسْلِمُ لِأَخِيهِ هَدِيَّةً أَفْضَلَ مِنْ کَلِمَةِ حِکْمَةٍ تَزِيدُهُ هُدًى أَوْ تَرُدُّهُ عَنْ رَدًى. مسلمان به برادرش هديه‏اى برتر از کلامى حکمت آميز که بر هدايت او بيافزايد يا او را از سقوط باز دارد، اهداء نکرده است. از جمله صدقات‏ پيامبر اکرم(ص) فرمود: إِرْشَادُکَ الرَّجُلَ إِلَى الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ. راهنمائى کسى که راه (هدايت) را گم کرده صدقه است. و فرمود: مَا تَصَدَّقَ النَّاسُ بِصَدَقَةٍ مِثْلَ عِلْمٍ يُنْشَرُ. مردم صدقه‏اى مانند نشر علم و دانش نداده‏اند. زکات علم‏ امام باقر(ع) فرمود: زَکَاةُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللَّهِ. زکات علم، آموختن آن به بندگان خداست. نشر علم از حقائق ايمان است‏ امام صادق(ع) فرمود: کَانَ فِيمَا أَوْصَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلِيّاً؛ يا عَلِيُّ ثَلَاثٌ مِنْ حَقَائِقِ الْإِيمَانِ الْإِنْفَاقُ مِنَ الْإِقْتَارِ وَ إِنْصَافُکَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ وَ بَذْلُ الْعِلْمِ لِلْمُتَعَلِّم. از جمله وصيتهاى پيامبر (ص )به امام على ع اين بود: اى على! سه چيز از حقايق ايمان است: بخشندگى در عين تنگدستى، انصاف در برابر ديگران، و آموختن علم به جوينده علم. ثواب تعليم آموزه‏هاى دينى به ديگران‏ امير مؤمنان(ع) فرمود: مَنْ کَانَ مِنْ شِيعَتِنَا عَالِماً بِشَرِيعَتِنَا فَأَخْرَجَ ضُعَفَاءَ شِيعَتِنَا مِنْ ظُلْمَةِ جَهْلِهِمْ إِلَى نُورِ الْعِلْمِ الَّذِي حَبَوْنَاهُ بِهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ نُورٍ يُضِي‏ءُ لِجَمِيعِ أَهْلِ الْعَرَصَاتِ. هر يک از علماى شيعيان ما که به آئين ما آگاه باشد؛ و شيعيان ناتوان را از تاريکى جهل به نور دانش -که ما به او بخشيده‏ايم- در آورد، در قيامت با تاجى از نور وارد شود، در حالى که به اهل محشر نور مى‏بخشد. و فرمود: فَأَبْشِرُوا مَعَاشِرَ عُلَمَاءِ شِيعَتِنَا بِالثَّوَابِ الْأَعْظَمِ، وَ الْجَزَاءِ الْأَوْفَرِ. اى عالمان شيعه به شما بشارت باد به عظيمترين ثواب و کاملترين پاداش!. از شروط تبليغ‏ يکى از شرطهاى تبليغ اين است که مخاطب توان فهم معارف و احکام را داشته و به راستى دنبال حقيقت باشد، که اگر قدرت فهم او پائين بوده و يا راه خصومت و دشمنى را داشته باشد تبليغ اثرى نخواهد داشت. امام صادق(ع) فرمود: قَامَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ع خَطِيباً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تُحَدِّثُوا الْجُهَّالَ بِالْحِکْمَةِ فَتَظْلِمُوهَا وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ. حضرت عيسى(ع) ميان بنى اسرائيل ايستاد و فرمود: اى بنى اسرائيل! گفتار حکمت را به نادانان نگوئيد که به حکمت ستم کرده باشيد، و از اهل حکمت نيز باز نداريد که به آنها ستم کرده باشيد!. ارزش مرکب عالم بر خون شهيد امام صادق(ع) فرمود: إِذَا کَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّاسَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ وَ وُضِعَتِ الْمَوَازِينُ فَتُوزَنُ دِمَاءُ الشُّهَدَاءِ مَعَ مِدَادِ الْعُلَمَاءِ فَيَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَى دِمَاءِ الشُّهَدَاء. چون روز قيامت شود، خداى متعال مردم را در پهنه‏اى يکسان گرد آورد، و ترازوها گذارده شود، آنگاه خون شهيدان را با مرکّب عالمان در دو کفّه ترازو نهند، در اين حال مرکّب عالمان بر خون شهيدان فزونى يابد. فرق عالم و عابد در قيامت‏ امام صادق(ع) فرمود: إِذَا کَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَالِمَ وَ الْعَابِدَ فَإِذَا وَقَفَا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قِيلَ لِلْعَابِدِ انْطَلِقْ إِلَى الْجَنَّةِ وَ قِيلَ لِلْعَالِمِ قِفْ تَشْفَعْ لِلنَّاسِ بِحُسْنِ تَأْدِيبِکَ لَهُم. در قيامت؛ خداوند عالم و عابد را بر مى‏انگيزد، و هنگامى که هر دو در برابر خدا ايستادند به عابد خطاب شود: به سوى بهشت رهسپار شو، أما به عالم ندا آيد: بمان و به سبب اينکه مردم را نيکو تربيت کردى از آنان شفاعت کن. امام رضا(ع) نيز فرمود: يُقَالُ لِلْعَابِدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نِعْمَ الرَّجُلُ کُنْتَ هِمَّتُکَ ذَاتُ نَفْسِکَ وَ کَفَيْتَ مَئُونَتَکَ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ أَلَا إِنَّ الْفَقِيهَ مَنْ أَفَاضَ عَلَى النَّاسِ خَيْرَهُ وَ أَنْقَذَهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِمْ وَ وَفَّرَ عَلَيْهِمْ نِعَمَ جِنَانِ اللَّهِ تَعَالَى وَ حَصَّلَ لَهُمْ رِضْوَانَ اللَّهِ تَعَالَى وَ يُقَالُ لِلْفَقِيهِ يَا أَيُّهَا الْکَافِلُ لِأَيْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ الْهَادِي لِضُعَفَاءِ مُحِبِّيهِمْ وَ مُوَالِيهِمْ قِفْ حَتَّى تَشْفَعَ لِکُلِّ مَنْ أَخَذَ عَنْکَ أَوْ تَعَلَّمَ مِنْکَ فَيَقِفُ فَيُدْخِلُ الْجَنَّةَ مَعَهُ فِئَاماً وَ فِئَاماً وَ فِئَاماً حَتَّى قَالَ عَشْراً وَ هُمُ الَّذِينَ أَخَذُوا عَنْهُ عُلُومَهُ وَ أَخَذُوا عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ وَ عَمَّنْ أَخَذَ عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَانْظُرُوا کَمْ صُرِفَ مَا بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْن. در قيامت به عابد خطاب شود: بنده خوبى بودى، براى حفظ خود تلاش کردى و خود را نجات دادى و کارى به ديگران نداشتى، پس داخل بهشت شو، آگاه باشيد که فقيه کسى است که خيرش را به همه مردم مى‏رساند، و انها را از دست دشمنان مى‏رهاند، و براى آنان رضاى الهى را حاصل مى‏کند، و به فقيه ندا رسد: اى سرپرست يتيمان آل محمّد، و هدايت کننده دوستداران و شيعيان ناتوان، بايست، تا هر که از تو علمى آموخته، شفاعت نمايى، پس مى‏ايستد و گروه گروه؛ تا ده گروه را وارد بهشت مى‏کند، و ايشان همان علم آموختگان از او، و شاگردان علم آموختگان از او تا روز قيامتند، حال تفاوت ميان دو جايگاه [عابد و فقيه‏] را بنگريد!. کيفر پنهان کردن علم‏ پيامبر اکرم(ص) فرمود: مَنْ کَتَمَ عِلْماً نَافِعاً أَلْجَمَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ . هر کس دانش سودمندى را پنهان دارد، خدا در قيامت لگامى آتشين بر دهان او مى‏نهد. و فرمود: إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فِي أُمَّتِي فَلْيُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ فَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ. هر گاه بدعتها ميان أمّت من آشکار گرديد، عالم بايد دانش خود را آشکار کند، پس هر که چنين نکند لعنت خدا بر او باد! کلام آخر تمام مطالبى که بيان شد در صورتى است که عالم و مبلغ خود به گفته‏هاى خويش عامل باشد؛ که مرتبه کردار از مرحله گفتار مهمتر و بسيار مشکلتر است!. امام صادق(ع) فرمود: کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِکُمْ لِيَرَوْا مِنْکُمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْخَيْرَ فَإِنَّ ذَلِکَ دَاعِيَة. با غير زبان خويش مردم را (به راه خدا) دعوت کنيد، تا مردم ورع و کوشش و نماز و خير شما را ببينند، اينها خود دعوت کننده است!. که اگر گفتار با کردار متناقض باشد تأثير کلام به عکس خواهد شد؛ سعدى گويد: «عالم بى عمل به چه مانَد؟ به زنبور بى عسل»! يعنى جز نيش ثمرى ندارد! مبلغ هر چه مى‏گويد در قيامت به او نشان داده شده و مورد بازخواست قرار خواهد گرفت.اميد است، طلاب، علما و فضلاي گرانقدر حوزه، با الگو پذيري از پيامبر(ص) و ائمه اطهار به تبليغ دين مبين اسلام پرداخته و با سرلوحه قرار دادن اين احاديث گرانقدر، جايگاه تبليغ را به آنچه که بايد و شايد برسانند.همچنين اميد است، تبليغ عملي و عمل به گفتار به عنوان بهترين شيوه تبليغ، الگوي تبليغي ما باشد. نويسنده:حجت الاسلام حسن رحيمي تنظيم براي تبيان:مجيد نقدي گروه حوزه علميه