جايگاه شرح لمعه فوايد جانبي غرض اصلي از تحصيل اين کتاب آشنايي با استدلال‏هاي مسائل فقهي‏نيست. شارح لمعه در موارد زيادي به دليل حکم شرعي توجّه نداشته و در مواردي هم که دليل را ذکر مي‏کند، با سرعت و به اشاره از آن عبور مي‏نمايد (مثلاً للاصل، للروايه، لاطلاق الخبر و.. . ) اين سبک، براي کتابي مثل لمعه که حلقه اوّل از سلسلة بلند فقه به شمار مي‏رود و طبعاً بايد جامع و مختصر باشد، مطلوب است و البتّه همين اشاره‏هاي کوتاه، زمينه ورود طلبه به ساحتِ استدلال‏هاي فقهي (استدلال به آيات قرآن، روايات، عقل و اصول علميه) را هموار مي‏کند و تمرين سَبُکي براي آيندة طلبه محسوب مي‏شود. مي‏توان گفت که در اين کتاب، اهداف آموزشي تفکيک شده و هدف اصلي که آشنايي با کليت علم فقه و زبان اصطلاحي آن بوده، به‌خوبي دنبال شده و اهداف جانبي مانند آشنايي با متد استدلال فقهي، تنها در حاشيه، مورد توجّه قرار گرفته است. دقّت در روش تحقيق متن لمعه توسط شهيد ثاني بسيار آموزنده است و چون در فرصت زماني طولاني موارد زيادي از انواع فعّاليت‏هاي تحقيقي شهيد به صورت مکرر مشاهده مي‏شود، مزاياي کار او براي طلبه ملکه مي‏شود. از جملة اين فعاليت‏ها دقت نظر در تجزيه و ترکيب عبارات و معاني دقيق واژه‏ها و نيز مقايسة عبارات متن کتاب با ساير آثار مؤلّف است. شهيد ثاني از اين مقايسه دو بهرة اساسي را دنبال کرده است: يکي، تفسير عبارات متن بر اساس نظر مصنف در ساير کتب. دوّم، کشف موارد فراموش شده يا متهافت و اشکال بر مصنف. اين شيوه‏ها که به صورت عادت و ملکه در مي‏آيد، توان طلبه را در تحقيق متون بسيار بالا مي‏برد. به همين جهت است که دقت نظر طلّاب فاضل در فهم آيات و روايات، قوانين و حتّي متون انديشمندان غربي تحسين‏برانگيز است. آشنايي با قلم فقيهان گذشته ـ هر چند مورد رضايت کامل نباشد ـ براي طلبه موضوعيت دارد. به يقين، هر پژوهش فقهي جديد علاوه بر استناد به منابع دين (کتاب و سنّت) بايد بر دوش تلاش و تجربة عالمان گذشته سوار باشد و دستاورد ارزشمند دقّت و فکر و نبوغ آنان را به‌خوبي جذب کرده باشد، آن‏گاه يک قدم پيش‏تر يا بالاتر، ظاهر شود. به اين منظور، مراجعه به آثار آن بزرگان يک ضرورت است. تحصيل يک متن فقهي قديمي، ما را به اين قلم‏ها و قدم‏ها نزديک‏تر مي‏کند و ارتباط با پيشينة علم را در آيندة علمي ما امکان‏پذير مي‏سازد. طلبه در حاشيه تحصيل کتاب لمعه، اندکي با تاريخ فقه شخصيت‏هاي مطرح و مؤثر در پيشرفت اين علم، کتب فقهي معتبر، اختلاف‏نظرهاي اساسي و تاريخ پاره‏اي از رخدادهاي مهم در صحنه علم فقه، آشنا مي‏شود. به صورت خلاصه اين ويژگي‌ها را مي‌توان اين گونه بيان کرد. 1. ويژگي‏هاي عمده الف) آشنايي با ساختار دانش فقه ـ توان فقهي ب) آشنايي با جغرافيا و پيکرة علم فقه (گزاره‏ها ـ ابواب ـ جايگاه‌ها) ج) آشنايي با زبان، اصطلاحات و مفاهيم فقهي د) آشنايي مقدماتي با روح فقه و سليقة حاکم بر تشريع 2. فوايد جانبي الف) آشنايي ابتدايي با استدلال فقهي ب) آشنايي با زبان و سبک بيان فقهاي گذشته ج) آشنايي مختصر با تاريخ فقه (فقها ـ کتب ـ مباحث) د) آشنايي با آراء و نظريات مهم، اقوال مشهور فقهاي شيعه جايگزين‏ها برخي براي رسيدن به اين اهداف، کتاب «تحرير الوسيله» امام خميني (ره) يا «عروه الوثقي» سيد محمد کاظم طباطبايي يزدي را پيشنهاد مي‏کنند. روشن است که پرداختن به فروعات جزئي فراوان در اين دو کتاب، تصوير ساختار کلي ابواب را تحت الشعاع قرار داده است. علاوه بر آن، اين کتاب‏ها مشتمل بر همة ابواب فقه نيستند. گروهي ديگر، معتقدند براي رسيدن به اين اهداف، کتاب «شرايع الاسلام» محقق حلي، به جهت تنظيم بهتر، اختصار بيشتر، مقبوليت تاريخي و شروح فراوان، مناسب‏تر است. عده‏اي هم کتاب «مسالک الافهام» شهيد ثاني، «فقه الامام جعفر الصادق (ع) » محمد جواد معنيه، يا «الفقه الاستدلالي» محقق ايرواني را پيشنهاد مي‏کنند. اما همين قدر معلوم است که تفاوت اين متون با يکديگر و با لمعه آن قدر نيست که دغدغة خاطري برانگيزد و موجب احساس خسارت يا ندامت گردد. افزون بر اين از نگاه طلبه، امکاناتي که اينک براي تحصيل لمعه وجود دارد ـ استاد مسلط، هم‏بحث فراوان، کلاس‏هاي رسمي، شرح، نوار، ترجمه و.. . و نيز رسميت برنامه در حوزه و آمادگي براي امتحان ـ امتيازاتي هستند که اين کتاب نسبت به ساير متون دارد و تا روزي که مديريت حوزه، تغييري در برنامه ايجاد نکرده، اين امتيازات باقي خواهد ماند. «تا برنامه تغيير نکرده است، همين برنامه‏اي که وجود دارد، بايد با جديت دنبال بشود. »(2) شيوة تحصيل با اين مقدمات، به‏راحتي مي‏توان نتيجه گرفت که کتاب لمعه بايد از ابتدا تا انتها به‏خوبي خوانده شود. البته. «خوب خواندن» در شرايط مختلف تفاوت دارد؛ پاره‏اي از ابواب ـ خصوصاً در ابتداي کار تا آشنايي با عبارت و سبک بيان کتاب بايد با تأني و حوصلة بيشتر تحصيل شود و در مورد پاره‏اي از ابواب مي‏توان در ايام تعطيل با شرح، نوار يا استاد خصوصي و با سرعت بيشتري پيش رفت. آنچه مهم است، باقي ماندن اصطلاحات فقهي و نيز استخوان‏بندي اصلي مباحث در ذهن است که با خلاصه‏نويسي و مرور حاصل خواهد شد. شايسته است ضمن تحصيل کتاب لمعه، دست کم در برخي موارد به متن روايات کتاب «وسايل الشيعه» مراجعه شود تا اندک اندک فضاي منابع فقه بر طلبه روشن‏تر شود. براي حل عبارات مشکل «شرح لمعه» هم استفاده از کتاب «مسالک الافهام» شهيدثاني، مفيد است. همچنين، مراجعه به ساير کتبي که از آنها در شرح لمعه نامي به ميان آمده ـ مانند تذکره، دروس، ذکري، قواعد و.. . ـ به صورت موردي و از باب تنوع بسيار مفيد است؛ زيرا، علاوه بر آشنايي با عبارت ساير فقيهان و سبک نگارش آنها، اطلاعات کتاب‏شناسي طلبه به مرور افزايش مي‏يابد. در حاشية تحصيل در کنار تحصيل لمعه فعاليت‏هاي جانبي مفيدي از اين دست مي‏توان انجام داد: 1. جمع‏آوري استدلال‏هاي فقهي؛ عنوان‏گذاري و دسته‏بندي آنها؛ تهية مجموعه‏اي کامل از انواع استدلال‏هاي فقهي و نيز مثال‏هايي زنده براي قواعد اصولي. 2. جمع‏آوري اصطلاحات فقهي هر يک از ابواب؛ تنظيم الفبايي آنها؛ تهية يک فرهنگ مفاهيم فقهي و دست کم علامت‏گذاري يا رنگ‏آميزي اصطلاحات در کتاب. 3. تصحيح و ويرايش کامل متن. 4. خلاصة نموداري مباحث و تسهيل فهم آن. 5. دقت در روش تحقيق شارح؛ جمع‌آوري همة فعاليت‏هايي که شهيد ثاني در شرح کتاب انجام داده است؛ نگارش مقاله‏اي توصيفي يا گزارشي انتقادي در اين موضوع و ارزيابي شخصيت علمي شارح. 6. جمع‏آوري آيات مرتبط با هر باب. 7. مقايسة آراي شهيد با فتاواي برخي از فقهاي معاصر و.. . . اين فعاليت‏ها علاوه بر ارزش ذاتي، قابليت ارائه و بهره‏اي که براي ديگران دارد، نشاط علمي ما را حين تحصيل بيشتر مي‏کند. منبع حوزه نت -------------------------------------------------------------------------------- (1) مسئله ربا به ضميمة بيمه، ص323. (2) آيه الله خامنه‌اي در ديدار با حوزويان.