پيشينه حوزه علميه

صرفنظر از معناي اصطلاحي حوزه علميه که به مراکز تحصيل علوم ديني در شکل امروزي اطلاق مي شود توجه به مفهوم و معناي لغوي آن که به فراگيري تعاليم قرآن و سنت اشاره دارد مي تواند براي يافتن خاستگاه حوزه علميه راهگشا باشد .با اين نگاه سابقه حوزه علميه را تا صدر اسلام و نخستين روزهاي نزول وحي بر پيامبر مکرم اسلام به قبل باز مي گرداند.

نخستين بذر فراگيري تعاليم قرآن در عهد نبوت پاشيده شد . مراجعه به متون اصيل اسلامي اين حقيقت را به خوبي آشکار مي‏سازد که همگام با نزول اولين آيات وحي الهي ، تعليم و تعلم در جامعه اسلامي مطرح و نسيم جان بخش علم آموزي وزيدن گرفته است.

در قرآن کريم پيامبر معلم تعليم و تربيت ناميده شده و از مردم نيز براي فراگيري دانش دين دعوت شده است .

پيامبر اکرم به حکم آيه «و انزلنا اليک الذکر لتبين للناس ما نزل اليهم و لعلهم يتفکرون.نحل 44» (ما قرآن را بر تو نازل کرديم تا براي مردم توضيح دهي اميد که آنها انديشه کنند.) مامور بود تا کلام خدا را به مردم ابلاغ کرده و مشکلات آن را براي ايشان حل نمايد و به همين دليل ابتدا از نزديکترين کسان خود که اولين آنها حضرت علي بن ابي‏طالب و حضرت خديجه بودند تعليمات قرآني را شروع نموده سپس در منزل و مسجد خود پيوسته در ميان پيروان خود حضور داشته و به تربيت انان و آموزش آحکام دين مي پرداخته است . تاريخ نشان مي دهد که اين حلقه‏هاي درس در خانه حضرت خديجه و شعب ابي‏طالب و بازار عکاظ و کعبه مکرمه و ادامه آن در خانه ارقم بن ابي‏الارقم مخزومي (م 55 ق)تشکيل مي‏گرديده است اين حوزه هاي علمي مربوط به دسته يا شعبه يا عقيده‏اي خاص نبوده و  تنها تلاشي در راستاي تبيين دستورات کلي اسلام بوده است  اما چون با دشمني شديد بزرگان قريش مانند ابوسفيان، ابولهب، ابوجهل، و امثال آنها مواجه بوده اند غالبا شرح و نشر احکام قرآني و اقامه واجبات الهي در حال اختفا انجام مي‏گرديده است اما پس از فتح مکه حوزه‏هاي تعاليم قرآني و پاسخ به سوالات و اشکالات مسلمانان در مسجدالحرام و در بعضي نقاط مکه تشکيل مي‏گرديده که تعليم دهندگان آن از نخستين شاگردان مکتب پيامبر و دانش آموختگان محضر فاضل ترين شاگرد رسول الله يعني علي عليه السلام بوده اند.  بنابراين مي‏توان خاستگاه حوزه‏هاي علميه و مهد اصلي پيدايش اولين مجامع علمي و جلسات درسي علوم اسلامي را شهر مکه و يا به عبارت ديگر خانه رسول اکرم(ص) دانست.

ويژگ هاي نخستين حوزه علميه

ويژگيهاي اصلي و مهم نخستين حوزه علميه چنين است : 1 - وجود معلم و سرپرستي همچون رسول گرامي خدا حضرت محمد(ص) که در واقع مؤسس و بنيانگذار حوزه‏هاي علميه بود که در سايه چنين استادي شاگردان عالي‏ترين مفاهيم الهي و انساني را در مکتبي که ارتباط مستقيم با وحي داشت توسط معلم اول که گفته‏هاي او به يقين از هرگونه خطا و اشتباه مصون بود دريافت مي‏کردند. 2 - وجود شاگردان روشن ضمير و بارزي همچون علي بن ابي طالب عليه السلام و حضرت خديجه و بسياري از اصحاب درجه اول آن حضرت که اجتماع آنان گرمابخش دلهاي آنان و روشني بخش ديار تاريک و ظلماني و سراسر جهل مکه بود. 3 - متون آموزشي غني و کامل که همان قرآن و سنت و فرمايشات پيامبر اکرم بود 4 - سادگي و وضوح مسائلي که مطرح مي‏شد و بيان دقيق‏ترين و عالي‏ترين مفاهيم و مسائل علمي با ساده‏ترين بيان و روشن‏ترين تعبير. 5 - همگاني بودن آموزش بر اساس تفکر اصيل اسلامي يعني همان تلازم علم و تکليف که اين قاعده همه مسلمانان را در بر مي‏گرفت.

مسجد پايگاه اصلي حوزه‏هاي علوم اسلامي

 حوزه علميه در اصطلاح امروزي از مسجد شکل گرفت ابتدا نام حوزه علميه مطرح نبود بلکه مساجد نخستين فضاهاي تدريس و مقر تشکيل حوزه‏ها بود و با گسترش سطح فرهنگ و تمدن شيعه فعاليت آموزش در حوزه‏ها نيز رفته رفته گسترش يافت فراهم شدن امکانات بيشتر موجب به وجود آمدن مکانهاي مناسب براي تحصيل علوم ديني گرديد و حوزه‏ها و مدارس به تبعيت از مساجد به منظور پاسخ‏گويي به دو عملکرد عبادي و آموزشي مکمل يکديگر بودند.

بنابراين مسجد خاستگاه آموزش گاههاي اسلامي است چون سنگ بناي فراگيري احکام اسلامي در مساجد نهاده شد. مسجد محل عرضه اولين تشکلهاي آموزشي عمومي و در حقيقت جايگاه گردهمايي عموم مردم فارغ از هر قيد و نژاد و مال و مقام بود. آموزش در مساجد بر محور خواندن و فهم قرآن نيز و تعليم نحوه انجام فرايض ديني استوار بود اين شکل آموزش در مسجد به عنوان يکي از ويژگيهاي نظام طلبگي تلقي شده و هنوز هم حلقه‏ها و جلسات علمي و درسي طلاب در مساجد داير است.