گناهکارانی که موحّدند؟ رازهای مرگ 26 آنچه گذشت: از چندی پبش تا کنون در باب "رازهای مرگ"، اسرار و ناگفته هایی بسیار با شما عزیزان در میان نهاده ایم. آخرین پرده ای که از روی چهره رازآلود "مرگ" کنار رفت سخنی بود پیرامون بازداشتگاهی بزرگ وموقت به نام "برزخ". در مجال حاضر ادامه این بحث همچنان از نظر و محضرتان خواهد گذشت. سخن امروز را با روایتی درربار از لسان صدق امام صادق علیه السلام می آغازیم: عن ضریس الكنانی عن أبی جعفر علیه السلام قال قلت له جُعلتُ فِداك ما حالُ الموحدین المُقرین بنبوة محمد صلى الله علیه وآله من المسلمین المُذنبین الذین یموتون ولیس لهم إمام ولا یعرفون ولایتكم ؟ فقال : اما هؤلاء فإنهم فی حُفرهم لا یخرجون منها فمن كان له عمل صالح ولم یظهر منه عداوة فإنّه یُخد له خدا إلى الجنة التی خَلقها اللهُ بالمغربِ فیَدخلُ علیه الروحُ فی حفرتِه إلى یوم ِالقیامةِ حتى یَلقى اللهَ فیُحاسبه بحسناتِه وسیئاتِه فإمّا إلى الجنةِ وإمّا إلى النارِ فهؤلاء الموقوفون لامر الله قال : وكذلك نفعل بالمستضعفین والبله والأطفال وأولاد المسلمین الذین لم یبلغوا الحلم ، واما النصاب من أهل القبلة فإنّهم یخد لهم خدا إلى النار التی خلقها الله فی المشرق فیدخل علیهم اللهب والشرر والدخان وفورة الحمیم إلى یوم القیامة ثم بعد ذلك مصیرهم إلى الجحیم ( فی النار یسجرون ثم قیل لهم أین ما كنتم تشركون من دون الله ) أی أین إمامكم الذی اتخذتموه دون الامام الذی جعله الله للناس إماما ، ثم قال الله لنبیه ( فاصبر ان وعد الله حق فاما نرینك بعض الذی نعدهم ) أی من العذاب ( أو نتوفینك فالینا یرجعون ) 1 ضریس کنانی می‌گوید به امام باقر علیه السلام عرضه داشتم: فدایت شوم. حال موحدانی كه به نبوت رسول خدا (صلی الله علیه وآله) اقرار دارند ولی گناهکارند و امامی ندارند و به ولایت شما اعتراف ندارند در هنگام مرگ چگونه است؟ حضرت فرمودند: آنها در قبر خود مانده و از آن خارج نمی‌شوند. اگر عمل صالحی داشته و دشمنی ما اهل بیت را اظهار نکرده باشند برای آنان راهی بسوی بهشتی که در مغرب است گشوده شده و تا قیامت نسیمی روحبخش بر آنان وزیده خواهد شد تا در قیامت خداوند را ملاقات کنند و حسنات و سیّئات آنها را محاسبه کند. اینان کسانی هستند که وضعشان موقوف به امر خداوند است. با مستضعفان و ابلهان و اطفال و فرزندان مسلمانان که به سن بلوغ نرسیده‌اند نیز این گونه رفتار می‌شود. به عقیده گروهی از دانشمندان سؤال قبر ویژه‌ی‌ افرادی است كه ایمان محض دارند یا كافر محض هستند. امّا از سایر مردم موقّتاً دست كشیده می‌شود و آنان به حال خود رها می‌شوند و این گروه از اندیشوران به روایاتی از جمله‌ی‌ حدیثی از امام باقر (علیه‌السلام) استناد می‌كنند اما ناصبی ها واهالی قبله( كه دشمن ما اهل بیت هستند)دری از درهای آتشی كه خداوند خلق كرد وجایگاه آن در مشرق است ،به روی آنان باز میشود.آتش وشعله و دود وآب جوش بر آنان وارد شده بر سرشان می‌ریزد. اینحال تا قیامت ادامه داشته وپس از آن جایگاه آنان جهنّم است .در آتش كشیده می‌شوند و به آنان گفته میشود شریكانتان كه به جای خدا آنان را می خواندید كجایند . آن امامانی كه به جای امامِ منصوب از جانب خداوند آنها رابه حساب می‌آوردید كجایند . پس از آن خداوند به رسول گرامیش می‌فرماید :صبر كن كه وعده خدا حق است . در عالم برزخ انسان یا مؤمن است یا كافر یا مستضعف؛ مؤمن در بهشت برزخی و كافر در جهنّم برزخی است و برای مستضعف خداوند راه حلّی باز كرده است؛ یعنی برای كسانی كه از طرفی عمل بد و خلاف شرع انجام نداده اند تا مستحق دوزخ برزخی شوند و از طرف دیگر عمل صالحی هم ندارندتامستوجب بهشت برزخی باشند: "وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ " 2، "وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اللَّهُ عَلیمٌ حَكیمٌ"3 . البته محتمل است كه مشمول رحمت الهی قرار گیرند؛ زیرا سالمندان از مرد و زن و كودكان و زمین گیرشدگان كه نه حیله‌ای داشتند و نه راهی به جایی می‌برده اند از قانون استحقاق دوزخ و بهشت خارجند: " إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یَسْتَطیعُونَ حیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبیلاًً " 4. برخلاف كافران كه به مجرّد ورود به برزخ آثار ضلالت از همه وجودشان آشكار است. از این رو در اولین برخورد فرشتگان بر صورت و پشت آنان می‌زنند :" فكیف إذا توفَّتْهُمْ الملئكة یضربون وجوههم و أدبارهم" 5 پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرمایند: "القبر روضة من ریاض الجنة أو حفرة من حفر النّیران" . آن حضرت (صلی الله علیه و آله و سلم) در پایان هر نماز می‌گفتند: خدایا از عذاب قبر به تو پناه می‌برم؛ "أعوذبك من عذاب القبر" . بسیاری از مفسران نیز گفته اند: مراد از "فإنّ له معیشة ضنكاً" عذاب قبر است؛ بدین معنا كه یكی از مصادیق بارز آن خواهد بود. امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: چون سعد بن معاذ رحلت كرد هفتاد هزار فرشته او را تشییع كردند و با این همه، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) برسر قبر وی ایستاد و فرمود: سعد نیز فشار قبر دارد: "فقام رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) علی قبره فقال: و مثل سعدٍ یُضمّ..." . راز فشار قبر در برخی روایات بدرفتاری با خانواده اعلام شده است؛ چنان‌كه پیامبر فشار قبر سعد را بر اثر آن دانست. در پاره‌ای روایات فشار قبر كفاره تضییع نعمت‌ها به حساب آمده است: "قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله و سلم) ضغطة القبر للمؤمن كفّارة لما كان منه من تضییع النّعم" . برپایه برخی دیگر از احادیث، عذاب قبر بر اثر سخن چینی است . درباره‌ی‌ كافر می‌فرماید: وقتی فرشته‌ی‌ سؤال درباره‌ی‌ پیامبر از او می‌پرسد و او از جواب عاجز می‌ماند... مارها و عقرب‌ها بر او مسلّط می‌شوند و قبر او تاریك می‌گردد. سپس چنان فشاری به او می‌دهد كه دنده های راست و چپ وی در یكدیگر داخل می‌شود . به عقیده گروهی از دانشمندان سؤال قبر ویژه‌ی‌ افرادی است كه ایمان محض دارند یا كافر محض هستند. امّا از سایر مردم موقّتاً دست كشیده می‌شود و آنان به حال خود رها می‌شوند و این گروه از اندیشوران به روایاتی از جمله‌ی‌ حدیثی از امام باقر (علیه‌السلام) استناد می‌كنند: "لا یسأل فى القبر إلّا من محض الإیمان محضاً أو محض الكفر محضاً. فقلت له: فسائر النّاس؟ فقال یلهی عنهم" . در حدیث دیگر تعبیر "ما یُعبأبهم" آمده است، لیكن قول حق مفاد روایاتی است كه همه انسان‌ها را مشمول سؤال و جواب می‌داند؛ گرچه شدّت و ضعف دارد؛ برخی كمتر و بعضی بیشتر مورد سؤال قرار می‌گیرند. ادامه دارد... پی نوشتها: 1 - تفسیر قمی: ج 2 ، ص 260 2- «التوبة/102» 3- «التوبة/106» 4- «النساء/98» 5- «محمد/27» تالیف: استاد محمد حسین رحیمی فرآوری: شکوری_گروه دین و اندیشه تبیان