مامایی، زندگی بخش و فراموش شده استاندارد جهانی ماما، هر 30 تا 50 ماما به ازای 1000 تولد است. در كشور ما تقریباً برای هر 100 تولد یك ماما وجود دارد. در حقیقت ترغیب مادران جوان به رستم زایی و جذبه سودانگارانه آن موجب شده مامایی كه وظیفه و جایگاه اصلی را در تولد نوزادان دارد به فراموشی سپرده شود. در حالی كه جامعه پزشكی به شدت به فارغ التحصیلان انبوه این رشته نیازمند است. حرفه ای كه در كشورهای پیشرفته یكی از بازوهای اصلی و غیر جایگزین بخش زنان و زایمان به شمار می رود و گستره آن تمامی نیازها، مراقبت ها و كفه آگاهی رسانی خانواده ها و دختران جوان را دربرمی گیرد. "كانون مامایی" ایران در سال 1323 آغاز به كار كرد. اما خیلی پیشتر از آن در سال 1298 "مدرسه قابلگی" با 10 نفر شاگرد در تهران تأسیس شده بود. این روند همچنان ادامه داشته تا آنجا كه هم اكنون رشته مامایی در دو گروه آموزشی "بارداری و زایمان ژنیكولوژی" و "بهداشت مادر و كودك" شامل صدها دانشجوی كارشناسی و كارشناسی ارشد مامایی می شود. برخلاف تصور عموم كه مامایی و پزشكی زنان را قابل جایگزین می دانند، مامایی تخصص بدون جایگزین و شرط لازم در پروسه تولد نوزاد است. در حالی كه تخصص زنان و زایمان كه این روزها به راحتی توانسته است سرپوشی بر نیاز جامعه به وجود ماما باشد در رده تخصصی تشخیص، مداوا و بیماری های مربوطه كارایی خاص خود را دارد. بدین ترتیب در كشورهای پیشرفته به ازای تولد هر نوزاد، 30 ماما مشغول به فعالیت هستند و همین مسأله موجب ارتقای كیفی كار این حرفه نیز خواهد شد. بدین ترتیب از 40 هزار مامای كاردان و كارشناس كشور، حدود 10 هزار نفر در بخش دولتی و 4 هزار نفر در بخش خصوصی شاغل هستند و بقیه فارغ التحصیلان یا بیكارند یا در مشاغلی غیر از تخصص اصلی خود مشغول اند. ناهید خداكرمی دبیر انجمن علمی مامایی ایران درباره وضع كلی مامایی در كشور می گوید: "سالانه بیش از یك میلیون نوزاد در كشور متولد می شوند اما تنها 10 هزار ماما در سیستم دولتی و 4 تا 5 هزار نفر نیز در بخش خصوصی فعالیت می كنند. در حالی كه با توجه به تعداد تولد نوزادان در كشور باید حدود 30 هزار نفر در مراكز زایشگاهی و بهداشتی وجود داشته باشند كه با استاندارد نیروهای مامایی در مراكز بهداشتی و درمانی كشور فاصله وجود دارد. از سویی تعداد فارغ التحصیلان رشته مامایی در كشور نشان می دهد در این رشته نباید كمبود نیروی انسانی وجود داشته باشد. اما مشكل در جذب این نیروها در سیستم بهداشتی و درمانی است. اما از سوی دیگر كاهش سهمیه استخدام ماما در دانشگاه های علوم پزشكی و مراكز درمانی به مشخص نبودن برنامه سازمان مدیریت و برنامه ریزی درباره جایگزین كردن نیروهای بازنشسته و تعریف سقف استخدامی ماما نیز برمی گردد." ما در جای خودمان نیستیم اهمیت حرفه مامایی و نگاه وزارت بهداشت به آن، جزو ضرورت ها و نیازهای جامعه مامایی كشور به حساب می آید. بسیاری از مشكلات این بخش نیز مانند رده های دیگر حرفه ای و تخصصی به نامتناسب بودن تعداد فارغ التحصیلان و جذب آنها در بازار كار برمی گردد. چنان كه به عنوان نمونه سازمان مدیریت و برنامه ریزی هیچ ردیف جدید استخدامی برای ماماها در نظر نگرفته است. با این حال دبیر انجمن علمی مامایی، گستره كار مامایی را بسیار كاراتر از موارد مشخص آن می داند. "میزان فارغ التحصیلان در حرفه پرستاری متناسب با نیاز كشور است. در حالی كه بیش از نیمی از جمعیت كشور را زنان تشكیل می دهند و اكثریت آنها در سنین باروری هستند. تعریف جدید از ماما در دنیا، غیر از خدمات دوران بارداری و زایمان، دختران در سنین بلوغ، زنان در سنین یائسگی و مسائل بهداشتی و حتی كودكان زیر 5 سال را دربرمی گیرد. حتی براساس مقررات كشور ما و مقررات بین المللی، ماما می تواند بدون نیاز به نظارت، به طور مستقل خدمات خود را ارائه كند." هنگامی كه بحث مشكلات جامعه مامایی ایران پیش می آید، عناوینی چون هجوم گسترده به مطب پزشكان متخصص زنان، نبود تجربه كافی و اطلاعات جامع فارغ التحصیلان رشته مامایی، عدم تناسب پذیرش دانشجوی مامایی و ردیف های استخدامی، در نهایت به معضل بیكاری در جامعه مامایی ایران منجر می شود. هدا میرغیاثی رئیس بخش زایمان یكی از بیمارستان های تهران در مورد تجربه كاری خود می گوید: "بزرگترین مشكل دانشجویان مامایی، بازار كار نامناسب است. وقتی هم كه وارد بازار كار می شوند، با موانع عمده ای روبرو هستند. كار اصلی ماما، انجام زایمان طبیعی است اما این امكان هم اكنون از جامعه مامایی ایران گرفته شده است. پزشكان در اغلب بیمارستان ها مقیم هستند و ماما جایگاه مهمی ندارد، این در حالی است كه اگر ماما در جایگاه اصلی خود قرار گرفته باشد آمار سزارین پائین می آید. قبلاً مراقبت و انجام امور زایمان به وسیله ماماها انجام می شد و اگر مسأله ای غیرطبیعی بود به پزشكان مراجعه می شد. اما هم اكنون پزشكان به شدت گرایش به این بخش دارند و در حالی كه ما در بیمارستان ها به ماما نیاز داریم، زمینه ای برای جذب نیروهای جدید نداریم كه تا بخش زیادی به معاونت درمان مربوط می شود. از سویی بیمه ها به طور شخصی انجام می شود. شاید پرداخت حقوق ماماها، دستور استخدام دولتی را هم تحت الشعاع قرار داده. از سوی دیگر مامایی جزو مشاغل سخت به حساب نمی آید. هر ماما با 30 سال سابقه می تواند با 25 روز حقوق بازنشسته شود. در نهایت بزرگترین مشكل این است كه كار ما از ما گرفته شده است." بازار غیرطبیعی میزان سزارین در كشور از 20 سال گذشته، از 10 درصد استاندارد جهانی به 60 درصد افزایش یافته است. ادامه این روند و استفاده نكردن از ماماها و عدم آموزش صحیح به مردم، این روند را می تواند تا صد درصد نیز برساند. 35 درصد زایمان ها به صورت سزارین است كه 90 درصد آنها در شهرها و در بیمارستان های خصوصی انجام می شود. اما آمارهای واقعی تر به بیش از 50 درصد زایمان با روش سزارین اشاره دارد و حتی همین مسأله زمینه برخی عفونت های پس از زایمان را به وجود می آورد. هدا میرغیاثی معتقد است: "عدم بهره گیری مناسب از ماماها در كشور و مراجعه زنان باردار به پزشكان متخصص زنان و زایمان یكی از عوامل مهم افزایش سزارین در كشور است. چون به علت زمان دار بودن زایمان طبیعی، پزشكان متخصص زنان باردار را به سمت سزارین سوق می دهند." از سویی اگرچه انتخاب نوع زایمان، حق طبیعی اشخاص است. اما زایمان به طریق سزارین در كشور ما از یك حق انتخاب فراتر رفته است و به نوعی تعهد پنهان تبدیل شده است. بنا به آمار سازمان بهداشت جهانی، آمار سزارین در یك جامعه باید 10 تا 30 درصد زایمان های آن كشور باشد، اما این رقم در ایران به ۶۰ درصد رسیده است. این آمار در انگلستان 21 درصد است. چنانكه یكی از استادان دانشگاه آكسفورد در یك برنامه پزشكی در ایران می گوید: این آمار بسیار شگفت انگیز است و اگر علت آن درد زایمان طبیعی است، پس متخصصان بیهوشی باید در تكنیك های خود برای بی حسی بازنگری كنند. با این حال كمبود امكانات در زایمان طبیعی، به روز نشدن روش های زایمان طبیعی، بی توجهی به زایمان طبیعی بدون درد و... زمینه خوبی برای تشویق مادران باردار از سوی پزشكان به سوی سزارین است. این در حالی است كه دلایل اقتصادی ترجیح پزشكان در این انتخاب است. یك متخصص زنان و زایمان در این باره، پائین بودن تعرفه پزشكی زایمان طبیعی و نبود پشتوانه قانونی برای حمایت از متخصصان زنان را از دلایل بالای سزارین می داند. از سویی در روش طبیعی، به 12 ساعت وقت از زمان بستری تا زمان تولد نیاز است. در حالی كه در سزارین تنها به یك ساعت زمان نیاز دارد. در نهایت وقتی 60 تا 70 درصد زایمان ها به روش سزارین انجام می شود و تنها تقاضای زایمان طبیعی به مناطق محروم منحصر می شود، ماماها بیكار می شوند. این در حالی است كه اگر برای هر هزار نوزاد به 30 تا 50 ماما نیازمندیم دیگر نباید مشكل بیكاری ماماها وجود داشته باشد. اما تنها 10 تا 15 هزار نفر از ماماها جذب سیستم بهداشت و درمان كشور شده اند. به گفته دبیر انجمن مامایی ایران: "در خطر افتادن استقلال حرفه مامایی از مهمترین مشكلات جامعه مامایی در ایران است. بنا به تعریف سازمان بهداشت جهانی، رشته مامایی كاملاً مستقل تعریف شده و می تواند بدون نیاز به سرپرست وظایف خود را انجام دهد. از سویی تمام مراقبت های عادی دوران بارداری، مشاوره های دوران بلوغ، تشخیص و درمان بیماری های شایع دستگاه تناسلی و مشكلات دوران پیری در حیطه وظایف ماماها قرار دارد. سازمان مدیریت و برنامه ریزی باید به این مهم توجه كند كه بزرگ شدن دولت در بعد سلامت، به نفع جامعه و نوعی صرفه جویی است كه به بهبود كیفی رسیدگی به زنان و نوزادان نیز منجر می شود. چنان كه طرح پزشك خانواده به اشتغال حدود 4 هزار ماما در این تیم ها منجر شد." از سوی دیگر امسال تعرفه حرفه مامایی در بخش خصوصی برای مامای كارشناسی 2600 تومان و مامای كارشناسی ارشد 2900 تومان و مامای دكترا برابر با ویزیت پزشكان عمومی معین شده است. اما نرخ تعرفه با میزان واقعی آن متفاوت است. در بخش خصوصی در حق ماماها اجحاف زیادی وجود دارد، آنها با حقوق كمتر، كار بیشتری می كنند. در حالی كه باید به ازای هر هزار تولد زنده 30 تا 50 ماما در سیستم سلامت كشور وجود داشته باشد در حالی كه در سیستم سلامت ما این رقم تنها 10 تا 12 ماما است. مشاغل سخت مریم زنده رود كارشناس مامایی به تازگی در حال گذراندن مدت طرح خود در یك بیمارستان دولتی است. او در نهایت به این باور رسیده كه ماماها در جایی كه باید باشند نیستند. در محیط بیمارستان ها مشكلات زیادی وجود دارد. ناهید خداكرمی معتقد است: " به این دلیل این حرفه جزو مشاغل سخت به حساب نمی آید كه تصمیم گیرندگان چه در زمینه ستادی و چه آموزش و چه خدمات در بخش بهداشت و درمان این حرفه را به خوبی نمی شناسند و باید برای تصمیم گیری در مورد سلامت زنان با خود صاحبان این حرفه مشورت شود. در حال حاضر یك كارشناس پرستاری و یك كارشناس مامایی حقوق و مزایای برابر ندارند. ماماها كفه مشورتی خانواده ها در مورد ازدواج و حاملگی نیز به شمار می روند و می توانند به ارتقای سطح سلامت زنان و خانواده ها كمك كنند. روز ماماها گذشت، اما روز ماما حتی به عنوان یك روز در سال هم برای این حرفه اصیل و تخصصی جامعه هدیه ای به همراه ندارد. مهری حقانی *مطالب مرتبط: سزارین یا زایمان طبیعی تولد بدون درد