تادئوس نام یکی از حواریون حضرت مسیح می باشد که برای تبلیغ دین مسیحیت به منطقه ی جنوب فلات ارمنستان قدم گذاشت.در سال ۶۶ میلادی، پادشاه وقت ارمنستان دستور دستگیری وی را به همراه ساندوخت، دختر پادشاه و تعدادی دیگر از پیروان دین مسیحی صادر نمود و پس از شکنجه، آنها را به شهادت رسانید. گفته می شود که تادئوس مقدس در محل کنونی کلیسا به خاک سپره شده است. مردم آذربایجان قبل از تسلط ترکان به زبان آذری تکلم می کردند. در میان آنها این بنا، به کارا کلیسا شهرت دارد. واژه ی کارا، در این زبان و شاخهای از زبانهای تاتی و هُرزِنی که منشعب از زبان پهلوی است، به معنای بزرگ و جامع به کار می رود. از سده هشتم هجری واژه ی کارا به قره تبدیل و این بنا با نام قره کلیسا مشهور گردید. بسیاری همچنان معتقدند که قره کلیسا اشتباه است و باید به جای آن از کارا کلیسا استفاده نمود اما بررسی ریشهشناسی واژه ها نشان می دهد که کارا و قره واژه هایی کاملا ایرانی، از ریشه هند و اروپایی و مترادف یکدیگر می باشند و هر دو به معنی گران و سنگین و بزرگ و ارجدار (مهم) می دهند. در نوشته های برخی از مورخان سده هشتم هجری به بعد از این کلیسا با عنوان قرا کلیسا یاد شده است. برخی دلیل به کار گیری این نام را رنگ سیاه سنگ ها در قسمت شرقی بنا می دانند چرا که قرا در زبان ترکی به معنای سیاه می باشد. به صورت کلی از آنجا که تا قبل از نفوذ زبان ترکی، همه ی مردم آذربایجان به زبان آذری (زبان باستانی آذربایجان) تکلم می کردند می توان اطمینان پیدا کرد که پیش از سده هشتم هجری قمری کلیسای طاطاووس با نامی دیگر نزد مردم شناخته می شده است. با بررسی گویشهای تاتی و هرزنی که شاخه ای از زبان آذری میباشند متوجه می شویم که واژههای کله یا کالا به معنی بزرگ هستند و قرا نیز در زبان ترکی آذری به همین معنی به کار می رود و تغییر یافته واژه کلان می باشد. با توجه به این مسائل می توان نتیجه گرفت که قرا کلیسا در اصل کارا کلیسا یا کالا کلیسا بوده است. از سوی دیگر با توجه به اینکه در میان ارمنیان، دیرها، مجتمع فرهنگی، هنری، ادبی و دینی به وانک شهرت دارند و می توان گفت که وانک طاطاووس همانند سایر وانکهای ارمنیان، محل اجتماع طلاب و خطاطان و خوش نویسان، فلاسفه و مورخان و دانشمندان بوده و کتابخانه ی آن نیز مورد استفاده قرار می گرفته است. چنین تشکیلاتی قطعا وسعت زیادی را می طلبد پس کلمه وانک با مفهوم نام آذری کارا کلیسا کاملا تطابق دارد؛ همانگونه که امروزه نیز این کلیسا را با نام های قرا کلیسا یا قره کلیسا می شناسند. ثبت ملی و جهانی قره کلیسا به سبب ویژگی های منحصر به فرد این کلیسا، نام آن از تاریخ ۱۱ بهمن ۱۳۳۴ به شماره ۴۰۵ در آثار ملی ایران قرار دارد. به دلیل حفظ قدیمیترین و برجستهترین نمادهای معماری ارامنه جهان، در تاریخ ۱۷ تیرماه ۱۳۸۷ برابر با ۷ ژوئیه سال ۲۰۰۸، مجموعه قره کلیسا، شامل ۳ کلیسای اصلی با نامهای قره کلیسا یا سنت تادئوس، سنت استپانوس و دزور دزور بهعنوان نهمین اثر تاریخی ایران در سی و دومین کمیته میراث جهانی یونسکو در کبک کانادا ثبت جهانی شد. سازمان جهانی یونسکو شاخص های زیر را به عنوان دلایل ثبت این اثر تاریخی عنوان کرده است: نشان دهنده تبادل ارزشهای بشری در یک بازه زمانی در یک منطقه فرهنگی از لحاظ پیشرفت در معماری یا فناوری، برنامهریزی شهری یا طراحی چشمانداز است. گواهی بیهمتا یا دستکم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا از میان رفته می باشد. نمونهای برجسته در معماری یا تکنولوژی است که مرحله ی مهمی از تاریخ بشر را نشان می دهد. کتاب اطلاعات توریستی کشورهای جهان.سایت کارناوال
