جغرافیای طبیعی استان گیلان «بخش سوم»
استان همیشه سبز گیلان از شمال به دریاى مازندران، از جنوب به رشتهکوههاى البرز، از شرق به استان مازندران و از غرب و شمال غربى به استان اردبیل محدود است. گیلان در سمت جنوب با عبور از رشتهکوههاى البرز با استان زنجان و قزوین ارتباط دارد.
رودها
در نقاط مختلف گیلان بیش از چهل رودخانه بزرگ و کوچک جریان دارد. میزان آبدهى این رودخانهها در تمام طول سال یکسان نیست و از اواخر فروردین تا پایان مرداد آب رودخانهها کاهش مىیابد.
کلیه رودهایى که از دامنهٔ شمالى البرز سرچشمه مى گیرند در انتها به دریاى مازندران مىپیوندند و کلیه رودهاى دامنهٔ جنوبى به استثناى سفیدرود، در داخل فلات ایران از میان مىروند.
به عنوان مهمترین رود گیلان که خود از مهمترین رودهاى کشور نیز هست، مىیابد به رودخانه سفیدرود اشاره نمود. این رود از کوههاى چهل چشمه و از سلسله جبال زاگرس سرچشمه مى گیرد و با عبور از استانهاى کردستان، آذربایجان، زنجان و با گذشتن از کوههاى البرز و پیوستن به رودخانهٔ شاهرود مسیر خود را به سمت شمال ادامه مىدهد. سپیدرود در انتهاى مسیر خود، در بندر کیانشهر به دریاى مازندران مىپیوندد.
طول این رود حدود ۶۵۰ کیلومتر است. سپیدرود پیش از ورود به استان گیلان، به نام قزلاوزون (طلاى شناور) شناخته مىشود. در طول مسیر این رود، رودهاى کوچک چندى نیز به آن مىپیوندند.
از رودهاى دیگر گیلان مىتوان به گرکانرود با سطح حوزهٔ آبریز معادل ۵۲۳ کیلومتر مربع و آبدهى سالانه حدود ۲۴۷ میلیون متر مکعب اشاره کرد که در غرب استان جریان دارد.
رودخانه شفارود نیز از رودهاى جارى در غرب گیلان و از رودهایى است که در مسیر راه تاریخى معروف شاهعباسى واقع شده است.
از دیگر رودهاى غرب گیلان و به قولى غربىترین رود این منطقه مىتوان از آستاراچاى که رودى مرزى و حایل بین دو کشور ایران و جمهورى آذربایجان است یاد نمود.
رودهاى دیگرى نیز در منطقه فومنات جریان دارند که بیشتر به مرداب انزلى مىریزند. رودخانههاى چاف، شاندرمن، خالکایی، زغه رودبار، پلنگور، ماسوله رودخان، گاز رودبار، شاخرز، پسیخان، پیربازار در این منطقه جریان دارند.
در شرق گیلان نیز رودهاى بزرگ و کوچک چندى جریان دارند که از مهمترین آنها مىتوان به رودهاى لنگرود، شلمان و پلرود اشاره داشت.
رودخانه لنگرود از حوالى جنوب لاهیجان سرچشمه مىگیرد و به سمت لنگرود روان مىشود و این شهر را به دو قسمت تقسیم مىنماید. این رود سپس به سمت شمال جریان مىیابد و در چمخاله به دریا مىریزد.
پلرود از اتصال دو شاخه اولیه رودخانههاى چاکرود که نواحى سمام سرچشمه گرفته و رودخانه گلرود که از اشکورات جارى است به وجود مىآید. این رود به سمت شمال جریان مىیابد و با پیوستن چند رود کوچک دیگر از نواحى غرب شهر کلاچاى مىگذرد و به دریا مىپیوندد. این رود بزرگترین و طولانىترین رود شرق گیلان محسوب مىشود.
در استان گیلان چندین سد وجود دارد که مهمترین آن سد سفیدرود، از مناطق زیباى گردشگرى نیز به حساب مىآید.
سد سفیدرود که یکى از بزرگترین و اولین سدهایى است که در ایران احداث شد، تنها سد مخزنى گیلان است که ذخیرهٔ آب سفیدرود را بر عهده دارد. این سد از نوع بتونی، پایهدار و مجهز به نیروگاه برق به قدرت ۸۷،۵۰۰ کیلو وات است.
سد تاریک و سد سنگر که در نقاط پایینتر سد سفیدرود احداث شدهاند، در آبیارى دلتاى سفیدرود و مزارع کشاورزى جنوب رشت از عوامل مهم به شمار مىآیند.
سد پسیخان نیز در غرب گیلان قرار دارد.
گونه های گیاهی و جانوری
دلیل پوشش گیاهی غنی گیلان ممتاز بودن اقلیم آن است. ناحیه رویشی هیرکانی مانند یک نوار سبز، حاشیه جنوبی دریای خزر و نیمرخ شمالی رشته کوه البرز را پوشاندهاست. این ناحیه رویشی به خاطر حاصلخیزی خاک، تغییرات دما و بارندگیهای متعدد، حاوی گونههای گیاهی زیادی است. جنگلهای این ناحیه به صورت نسلی دستنخورده و سالم، کمربندی از درختان خزانکننده دوران سوم زمینشناسی را تشکیل میدهند. این جنگلها که از آن به نامهای جنگلهای مرطوب و یا کاسپی یاد میشود ارزشهای زیستمحیطی و اقتصادی زیادی دارند و در زمره میراث طبیعی جهانی محسوب میشوند. این ناحیه بخشی از ناحیه رویشی اکسین - هیرکانی است که این ناحیه خود درون منطقه ارو-سیبری است. بعضی گونههای ناحیه اکسین-هیرکانی چون درخت آزاد بازمانده گونههای گیاهی فلورا ترشری هستند که پس از دورههای سرمای کواترنری جز در این منطقه در دیگر نقاط نابود شدند. این ناحیه نسبت به مناطق ارو-سیبری و حتی ناحیه رویشی اکسین - هیرکانی ویژگیهای خاصی دارد: مخروطیان تقریباً وجود ندارند، سرخدار تنک و تعداد زیادی از گونههای بومی که بازمانده گونههای گیاهی آرکو-ترشری هستند وجود دارند. بر حسب ارتفاع سه سطح جنگل قابل تمایزند: جنگلهای مخلوط هیرکانی، جنگلهای راش کوهی، و جنگلهای بلوط بلند کوهی و جنگلهای ممرز. جنگل هیرکانی که زمانی جلگهها را میپوشاندند، اکنون بخش عظیمی از بخش اول کوهها تا ارتفاع ۱۰۰۰ متری را میپوشانند. این جنگل لایه دار است و لایهای از درختان خیلی بلند مثل بلند مازو، درخت آزاد و انجیلی و انواع رایجتر افرا و نارون؛ لایهای از درختان کوچکتر مثل لیلکی، کلهو، و شبخسب، شمشاد در نقاط سایه دار و همه انواع درختان میوه وحشی؛ و یک زیربوته با بتههایی مثل جل، خاس، خزه، تاک وحشی، پیچک، و دیگر گیاهان خزنده دارد. کوههای با ارتفاع متوسط، حوزهٔ راش شرقی بلند، به همراه بلوط، نمدار، افرا و نارون است. سطح بالای کوهها بین ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ متر باقیمانده دارای جنگل فقیرتر اوری و ممرز است. مراتع قلهای اغلب جایگزین این جنگلهای بالاتر شدهاند، بعضی هایشان در نقاط بلند یا شیبهای سرپوشیده خصوصیات خشکی زی ویژه نشان میدهند. به اصطلاح جزیرهٔ مدیترانهای پیرامون رودبار و منجیل به لحاظ پوشش گیاهی ویژهٔ طبیعی و کشاورزیش یعنی جنگلهای سرو بسیار تنک و درختان زیتونش انگشت نماست. سوسن چلچراغ در عمارلوی رودبار از گونههای منحصر به قرد گیلان است.
تالاب انزلی، به دلیل گیاهان، جانوران و مورفولوژی و شکل بستر، ارتباط با دریا و رژیم رودها دارای محیط زیستی ویژهاست. گیاهان تالاب به سه دسته غوطه ور، گیاهان شناور و گیاهان حاشیهای تقسیم میشود. معروفترین گیاه تالاب انزلی که شهرت جهانی دارد «لاله مردابی» است که تالاب را به این دلیل تالاب لاله مردابی میخوانند. حواصیلها، اردک سانان، مرغابی سانان، کشیم شانهدار بزرگ، کشیم سیاه گردن، یلوه کوچک، کاکایی از پرندگان این تالابند که به دلیل تنوع زیستی بالا محلی مناسب برای مطالعه آنان است.
۹۴ گونه حمایت شده و در معرض خطر انقراض پرندگان در گیلان وجود دارد. پوشش انبوه گیاهی گیلان زیستگاه گونههای وحشی چون پلنگ، آهو و بز کوهی بودهاست اما امروزه به دلیل گسترش سلاحهای غیرمجاز و افزایش شکار این گونهها تا مرز انقراض پیش رفتهاند. گیلان یکی از مهمترین زیستگاههای مرال یا گاو کوهی، یکی از سه گونه گوزن موجود در ایران و بزرگترین گونه آن، است که در جنگلهای مناطق کوهستانی زندگی میکند. در چند سال اخیر با افزایش محیط بانی، تبلیغات و فرهنگ سازی مداوم از شیب کاهش جمعیت این گونه کاسته شده است. دیگر گونه منحصر به فرد و کمیاب در گیلان، سمندر باله دار جنوبی است که اهمیت جهانی دارد.
