دیوار گرگان؛ دیواری به قدمت دیوار چین «بخش اول» دیوار گرگان، دیوار بزرگ اسکندر یا دیوار سرخ نام‌هایی است که بر دیوار گرگان در ادوار مختلف تاریخ گذاشته‌اند. دیوار گرگان، دیوار بزرگ اسکندر یا دیوار سرخ نام‌هایی است که بر دیوار گرگان در ادوار مختلف تاریخ گذاشته‌اند. دیواری که به گفته مورخان قدمتی هم‌اندازه دیوار چین دارد. این دیوار عظیم تاریخی که ۲۰۰ کیلومتر طول دارد در ۲۹ تیرماه سال ۱۳۷۸ و به شماره ۲۳۴۵به ثبت ملی رسیده ‌است. در ادامه با ما همراه باشید تا بیشتر با این سازه تاریخی آشنا شوید.‬ دیوار بزرگ اسکندر یا دیوار سرخ که در متون قدیمی با نام مار سرخ نیز نامیده ‌شده ‌است، در جهت شرقی - غربی با ۲۰۰ كیلومتر طول ساخته شده و از کنار دریای خزر در ناحیه گمیشان آغاز شده و تا کوه‌های گلیداغ در شمال‌شرق کلاله ادامه می‌یافته ‌است. این دیوار از آن رو به «مار سرخ» معروف شده که در ساخت هسته مرکزی و قسمت‌های میانی آن آجرهای سرخ رنگ به کار رفته است. پیش از آغاز تحقیقات علمی، برخی ساخت این دیوار را به اسکندر مقدونی نسبت می‌دادند و برخی دیگر آن را متعلق به زمان کوروش هخامنشی یا دوران اشکانی می‌دانستند. از این دیوار در برخی متون به سد سکندر و سد نوشیروان نیز نام برده شده است. از آنجا که این دیوار در جنوب دهستان (در ترکمنستان کنونی) و شمال گمیشان آغاز می‌شده و از نزدیکی گرگان و رود گرگان نیز می‌گذشته به این اسامی هم معروف شده ‌است. همچنین محمد بن نجیب بکران در جهان‌نامه نام این دیوار را «تجنبار» نوشته است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند دیوار تاریخی گرگان همزمان با دیوار چین ساخته شده و هر دوی این بناها برای مقابله با گروهی از مهاجمان به نام هپتال‌ها ساخته شده که از شمال وارد می‌شده‌اند. برخی معتقدند دیوار بزرگ گرگان به دوره‌ مادی، هخامنشی یا اشكانی مربوط می‌شود؛ ولی مطالعات باستان‌شناسی انجام‌ شده نشان می‌دهد دیوار بزرگ گرگان به اواخر دوره‌ ساسانی متعلق است و بازه‌ زمانی ۴۲۹ تا حدود سال ۶۱۵ میلادی را در برمی‌گیرد. اغلب تاریخ‌نگاران بر این باورند انوشیروان ساسانی این دیوار را بنا نهاده، اما گردیزی در زین‌الخبار آغاز بنای آن را به یزدگرد اول و اتمام آن را به انوشیروان نسبت می‌دهد. پادشاهان ساسانی که با امپراتوری روم شرقی جنگ‌های مداومی داشتند از سوی شمال نیز با تهدید قوم هون (Hun) و دیگر اقوام شمالی روبه‌رو بودند؛ پیروز، پادشاه ساسانی در سال های ۴۵۹ تا ۴۸۴ میلادی زمانی که با هون‌های سفید نبرد می‌کرد، مدتی را به طور متناوب در منطقه گرگان گذرانده ‌است؛ بنابراین احتمالاً او یا پادشاه ساسانی دیگری (قبل یا بعد از او) برای محافظت از دشت حاصلخیز گرگان در برابر هون‌ها این دیوار را ساخته ‌است. بنابراین دیوار می‌توانست محل رخنه این اقوام را به داخل ایران در فواصل کوهستان‌های قفقاز و خط ساحلی دریای مازندران ببندد. اتفاق نظر است که این دیوار برای جلوگیری از تاخت و تاز قبایل صحرانورد بنا شده بود. مارکوارت نیز در شهرستان‌های ایران به ساخت این دیوار توسط یزدگرد و بنای شهر دهستان توسط نرسی اشکانی و کمش تپه توسط آژی‌دهاک اشاره می‌کند. سعید نفیسی هم در تاریخ تمدن ایران ساسانی از تعمیر آن توسط مازیار فرمانروای طبرستان خبر می‌دهد. در زمان احداث «مار سرخ» سطح آب دریای مازندران پایین‌تر از سطح کنونی آن بوده؛ بنابراین محتمل است برخی از قسمت‌های این دیوار دفاعی اکنون زیر آب فرو رفته باشد. کاوش‌های سال ۲۰۰۷ زیر آب‌های خلیج گرگان بخش‌هایی از دیواری به نام دیوار «تمیشه» را آشکار کرد که گمان می‌رود در نقطه‌ای به دیوار گرگان متصل می‌شده است. حدس‌هایی نیز در این مورد وجود دارد که بخش‌های زیر آب دریا، قسمت‌هایی از پادگانی بزرگ یا حتی بندری ساسانی باشد. گرچه در این زمینه باید تحقیقات بیشتری صورت پذیرد. ضمن کاوش دیوار دفاعی گرگان اشیای گوناگونی مانند سفال، شیشه و فلز به دست آمد که در بین این اشیا سفال از اهمیت بیشتری برخوردار است. سفالینه‌های دیوار را می‌توان به ۳ گروه ذبل تقسیم‌بندی کرد: سفال خاکستری دوره اشکانی، سفال قرمز دوره اشکانی، سفال قرمز دوره ساسانی. ارقام گوناگونی در مورد طول این دیوار وجود دارد، از پنج تا صد و هشتاد فرسنگ، که ممکن است به دلیل نابودی بخش‌هایی از دیوار و همچنین بریده‌بریده بودنش باشد. در این مورد نجیب بکران به دیواری که از درگز تا سرخس ادامه می‌یابد اشاره کرده و می‌گوید: «معلوم نیست تا هم خود از دیوار است یا آن خود دیواری دیگر است...» در مورد جنس دیوار نیز گفتار گوناگونی وجود دارد؛ بلاذری آن را از سنگ و سرب، ابن فقیه از آجر و آهک، ابن خردادبه از آجر و گچ، فردوسی از سنگ و گچ، ثعالبی از سنگ مرمر (بخشی از آن) و نجیب بکران از خشت پخته می‌نویسند. بخشی از دیوار که در روستای گوگجه (شمال کلاله) از زیر خاک بیرون آمده، از آجرهای بزرگ ساخته شده ‌است. بررسی‌های گروه باستان‌شناسان ایرانی و دانشگاه‌های ادینبورگ و دورهام نشان می‌دهد در ساخت این دیوار عظیم ده‌ها میلیون قالب آجر به کار رفته ‌است. آنان شواهدی از تعداد زیادی کوره و کارگاه ساخت آجر در طول دیوار و در فواصل نزدیک به آن یافته‌اند که نشان‌دهنده کارگاه صنعتی بسیار بزرگ برای احداث این دیوار است. تا كنون حدود ۱۵۰ كوره در اطراف دیوار شناسایی شده است. همچنین برای گرم كردن كوره‌ها از چوب‌های جنگلی یا خاک و خاشاک یا نی استفاده می‌شد. به این ترتیب كه برای كوره‌های واقع‌ شده در نواحی شرقی كه با جنگل فاصله زیاد داشتند از نی، خاک و خاشاک و برای كوره‌های واقع در نواحی غربی كه به جنگل نزدیک بودند از چوب‌های جنگلی استفاده می‌شد. یكی دیگر از مشخصه‌های دیوار گرگان این است كه طبق منابع تاریخی، این دیوار باید بین ۶ تا ۱۰ متر ارتفاع داشته باشد كه از وجود ۶ متر آن مطمئن هستیم؛ ولی برای اطمینان از وجود ارتفاع ۸ تا ۱۰ متری، به كاوش‌های باستان‌شناسی بیشتری نیاز است. همچنین به نظر می‌رسد ارتفاع شش متر باید در تمام مسیر دیوار وجود داشته باشد، زیرا ساسانیان برای جلوگیری از نفوذ دشمن حصارهای محكمی را ایجاد می‌كردند. مقابل دیوار، خندقی به طول ۲۰۰ و عرض ۳۰ متر وجود دارد كه از آن به‌عنوان مانعی برای جلوگیری از نفوذ دشمن استفاده می‌شد. در واقع، زمان جنگ آب گرگان‌رود را كه پشت دیوار گرگان بود، به سمت خندق هدایت می‌كردند تا مانعی برای نفوذ دشمن باشد. علاوه بر این، یک سد نیز به نام كرگز روی دیوار گرگان ساخته شده بود تا آب مورد نیاز خندق تأمین شود.