گرگان، مهد تمدن های كهن مطالب جالبی كه در گزارش هیأت كاوش كننده سوئدی در ناحیه گرگان دیده می شود. از همه جالب تر این است كه هیأت مزبور اظهار داشته است در نتیجه تحقیقات دقیق در ناحیه گرگان و مراتع تركمن دشت های تركمنستان لااقل 310 مكان تاریخی وجود دارد. در این مقاله اطلاع مختصر و مفیدی راجع به سهمی كه مردم ناحیه گرگان در ایجاد فرهنگ و هنر داشته اند به خوانندگان ارائه می دهد. این مجسمه كوچك گلین كه احتمالاً الهه مادر را نشان می دهد بوسیله هیأت باستان شناسی سوئدی در سال 1933 در «تورنگ تپه» نزدیك گرگان كشف گردیده است. مجسمه های كوچك الهه مادر در ایام پیش از تاریخ تمام دنیا، مانند آسیای غربی و نواحی مختلف اروپا، به تعداد زیاد پیدا شده است. این الهه ربه النوع آبادانی و فراوانی و بسیاری از رحمت های دیگر آسمانی بوده است و حضور مجسمه اش در خانه ها یا معابد یا قبرها به انسان ها قوت قلب و امیدهای فراوان میداده است. این مجسمه گوشواره هایی بر گوش داشته و این كه دستهایش را به سینه اش گذاشته نشانه این است با پخش شیر از پستان‌هایش رحمت الهی را بر خاكیان ارزانی داشته است. وی ماند تمام رب النوع ها و ربه النوع های قدیم برهنه نشان داده شده است، زیرا آنها نمی توانستند تصور كنند كه خدایانشان مانند انسان ها لباس برتن دارند. در پازیریك، واقع در سیبریه، انسان هایی را از زیر خاك بیرون آورده اند كه به سبب سرمای فوق العاده بصورت اولیه باقی مانده اند. این انسان ها را كه از قرن سوم پیش از میلاد مومیائی كرده بودند و برای این كار شكم آنها را پاره كرده و مجدداً دوخته بودند. این مقایسه فقط ظاهری است و ممكن است هیچ ارتباطی با مجسمه الهه مادر نداشته باشد. راجع به خط روی شكم این مجسمه كاوش كنندگان اظهاری نكرده اند. سال هاست كه هیأت های اروپائی در نواحی شرقی مجاور دریای خزر مشغول كاوش اند تا شاید اسرار نخستین گام هایی را كه انسان های اولیه در این سرزمین ها برداشته اند بدست آورند. در این عكس مكان تاریخی «تورنگ تپه» در كنار شهر گرگان دیده می شود. کاوش های دانشمندان مزبور در این نواحی نشان داده است كه از هزاره پنجم پیش از میلاد مسیح در قسمت شرقی سواحل دریای خزر تمدن پیشرفته ای وجود داشته كه تا حوالی دامغان را تحت تأثیر قرار داده بوده است. هیچ اطلاعی از اینكه مردمی كه این تمدن را بوجود آورده اند ساكنان بومی همان ناحیه بوده اند یا از ناحیه دیگر به آن نواحی آمده اند در دست نیست. در واقع معلوم نیست این مردم از نژاد تنها آدم و حوایی بودند كه در نقطه ای از جهان در ایام بسیار كهن بوجود آمدند وسپس فرزندانشان به نواحی دیگر پخش شدند، یا ناحیه گرگان و سواحل شرقی دریای خزر آدم و حوای مخصوص به خود داشته است. به هرحال نیتجه كاوش ها اینطور نشان می دهد كه مردمی كه از حدود پنج هزار سال پیش از میلاد در این نواحی مسكن اختیار كرده بودند با ساكنان نواحی جنوب شرقی ایران ومغرب هندوستان روابط بسیار نزدیك داشته اند. همین كاوش ها نیز نشان می دهد كه در حدود اواسط هزاره دوم پیش از میلاد آثار این مردم از بین می رود و دیگر نشانه ای از آنان در قبرها یا در ساختمانهای محقر این نواحی دیده نمی شود، و اتفاقاً آنجا كه موضوع بسیار جالبتر می شود این است كه این تاریخ مقارن با زمانی است كه معمولاً تصور می كنند اقوام «ماد» و «پارس» از طرف مشرق ایران وارد این سرزمین شده اند. بنابراین ممكن است اینطور فرض كنیم كه ورود اقوام آریائی «ماد»، آنطوری كه بسیاری از دانشمندان اعتقاد دارند، موجب از میان رفتن آثار این مردم بومی سرزمین گرگان و نواحی شرق سواحل دریای خزر شده است. وجود تعداد زیادی ظروف سفالین سیاه رنگ و قرمز رنگ بدون نقش در ناحیه «درّروس» نزدیك تهران كه مربوط به همین زمان است ممكن است نیز این مطلب را تأیید كند. احتمال دارد كه مادها از مشرق فلات ایران وارد این سرزمین شده باشد، ولی نباید فراموش كنیم كه دلایل دیگری هم وجود دارد كه ممكن است بتواند راه ورود آنها به فلات ایران را در ناحیه قفقاز قرار دهد. مطلبی كه بسیار جالب به نظر می رسد این است كه اشیاء مكشوف در تورنگ تپه، خصوصاً مجسمه های كوچك گلی كه مردها یا زن های آن زمان را نشان می دهد، با نقش مردان و زنان و اشیاء مكشوف در جزیره «كِرت» واقع در دریای «اژه» كه متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد است شباهت زیاد دارد. ظروف گلینی كه در ناحیه گرگان بدست آمده و قدمتشان به هزاره های دوم و سوم پیش از میلاد می رسد با ظروف نواحی دیگر ایران اختلاف زیاد دارد. در ناحیه گرگان بیشتر ظروف گلین رنگ خاكستری دارند و در بسیاری اوقات رویشان نقوشی مركب از خطوط موازی یا شكسته و نظایر آن با نوك چاقو یا ابزار تیز دیگری كنده شده است. بنابراین شاید بتوانیم چنین فرض كنیم كه ساكنان این ناحیه مردم دیگری جز ساكنان جنوب و مغرب ایران در ایام پیش از تاریخ بوده اند كه شكل و نقش و رنگ ظروفشان با نواحی ایران اختلاف دارد. مقارن همین زمان یعنی در حدود اواسط هزاره دوم پیش از میلاد سواحل دریای خزر از گرگان تا طالش مورد سكونت اقوام آریایی قرار می گیرد كه هنوز هم فرزندانشان در آنجا سكونت دارند. هنر گرگان، بنا بر كشفیاتی كه شرح آن داده شد، در نیمه اول هزاره دوم پیش از میلاد بسیار پیشرفته بوده است. در واقع در تمام سرزمین ایران و حتی آسیای غربی، مجسمه ای كه با گل پخته ساخته شده باشد و از نظر هنری به پای الهه «تورنگ تپه» برسد دیده نشده است. برای این كه مردمی به این پایه از هنر رسیده باشند لازم بوده است كه فرهنگ پیشرفته ای داشته باشند. این مجسمه شانه هایی فراخ، كمری باریك و قدی بلند دارد. خصوصیات صورت وی نشان می دهد كه از نژاد زرد با چشمان مورب و صورت گرد نیست. شاید بتوان شخصیت نژادی وی را به این طریق تشخیص داد. بهرحال شباهت زیاد با نقوش دیواری كاخ های جزیره «كِرتْ» دارد كه متعلق به اجداد یونانیان قدیم است كه در حدود 1500 پیش از میلاد به آن جزیره كوچ كرده اند و استعداد هنری فوق العاده ای از خود بروز داده اند. در این ایام پیش از تاریخی هنر با باستان شناسی بسیار نزدیك می شود بطوری كه میزان پیشرفت هنری هر قوم می تواند تا اندازه ای ما را به پیشرفت فرهنگ و تمدن آن قوم آشنا سازد. این تصویر نقش مجسمه كوچك گلین دیگری را نشان می دهد كه در «تورنگ تپه» نزدیك گرگان كشف گردیده است. متأسفانه چندان زیاد سالم نمانده است ولی همانطور كه در روی این نقش دیده می شود گردن بندهای زیبایی تمام گردن و قسمتی از سینه وی را می پوشانده است. این خصوصیات نشانه ای از پیشرفت هنری و سلیقه و ذوق لطیف مردم آن زمان است و این مجسمه كوچك می تواند از نظر هنری با كارهای معروف مجسمه سازان عصر حاضر رقابت نماید. كاشفان این مجسمه كوچك آنرا به اواسط هزاره سوم پیش از میلاد نسبت داده‌اند.