آئین نوروز در بین تركمن‌ها «بخش اول» در بین‌ تركمنها ضرب ا‌لمثل‌ معروفی‌ هست‌ كه‌ می‌گوید: «ییلینگ‌ گله‌نی‌ نوروزدان‌ بللی» یعنی نوروز فرا رسیدن‌ سال‌ نو را نوید می‌دهد. این ضرب‌المثل نشانگر اهمیت والای عید نوروز در بین تركمن‌هاست. نوروز، رسم و آئینی كهن و از دوران پیش از تاریخ در میان مردم ایران منجمله تركمن‌ها نیز شناخته شده بود. نوروز با طلوع خورشید در نخستین روز بهاری آغاز و به عنوان "تأزه ییل" جشن گرفته می‌شده است. جشن‌ها و اعیاد در بین تركمن‌ها به مناسبت‌های گوناگون از ویژگیهای خاصی برخوردارند و می‌توان آنها را به چند دسته تقسیم كرد: 1- اعیاد تاریخی مانند عید نوروز 2- اعیاد دینی و مذهبی مانند عید قربان، عید فطر، میلاد رسول‌الله (ص) كه در آن به ضیافت و مولودخوانی می‌پردازند، جشن"آق آش" به هنگام رسیدن به سن مبارك پیامبر اكرم(ص) یعنی شصت و سه سالگی 3- جشن فصلی و دهقانی مانند "جشن گندم" 4-جشن‌های خصوصی و خانوادگی مانند عروسی، تولد نوزاد، ختنه‌سورانی، بازگشت از زیارت خانه خدا و ... خاستگاه و پیشینه‌ی تاریخی نوروز بدون شك نوروز یك آئین كهن‌سال همگانی و مربوط به دگرگونی طبیعت از حالتی به حالتی دیگر و پایان‌ یافتن دوره‌ی خلقت به ویژه آفریده شدن بنی بشر است كه براساس اعتقادات همه ادیان الهی مظهر صفات آفریننده جهان است. در این روز آنگاه كه آفتاب به برج بره انتقال می‌یابد و فصل بهار شروع می‌شود، روز نویی از سال جدید نیز آغاز می گردد. "قدیمی‌ترین نشانه‌های جشن سال نو، به نخستین خاندان سلطنتی اور و به هزاره‌ی سوم قبل از میلاد مربوط می‌شود كه در طی آن، ازدواج مقدس میان "الهه‌ی آب" و "خدای باروری" انجام می‌گرفته و كاهنه‌ی معبد نقش الهه را برعهده داشته است. در این مراسم شاه ، نقش"خدای باروری" را برعهده داشته است. این جشن در اصل به مناسبت پیروزی "انا" یا "انكی" بوده است. این آئین یا همراه با كوچ بومیان نجد ایران به بین‌النهرین به آن سرزمین رفته و یا تحت تأثیر آیین‌های سومری، هم‌زمان در سراسر منطقه وجود داشته است. در دوران باستان دو عید بزرگ وجود داشت، یكی "عید آفرینش" در آغاز پاییز و دوم "عید باززایی و بركت بخشی" در آغاز بهار، عید باززایی در واقع به "دوموزی" خدای شهید شونده‌ی سومری مربوط بود. این ایزد در پایان هر سال كشته و در سرسال نو دوباره متولد می‌شد و زایش دوباره‌ی او را جشن می‌گرفتند، چون با زایش او گیاهان و دانه‌ها می‌روییدند. آئین ایزد شهید شونده "دو موزی" و همسر او « آننا» از هزاره‌ی سوم پیش از میلاد مسیح در بین‌النهرین وجود داشت و زنده شدن دوباره‌ی "دوموزی" در واقع جشن آغاز سال نو به حساب می‌آمد ". واریانت تركی دو موزی (ایزد سومری) "تموز" و واریانت تركمنی آن "توموس" (تومیس) است. *تموز: نام یكی از ماههای تركی است. *تابستان = تومیس واژه‌ی توموس (تومیس) به شكل"تموس" وارد زبان آشوری نیز شده است و در بین آشوری های رضائیه (روستای یورغان لو) نام یكی از ماههای سال است *واریانت‌های آننا (الهه سومری) در زبان تركمنی عبارتند از: إنه، آننا، ننه، إمه و در تركمنی نیز همانند زبان سومری در دو معنی"خدا" و "مادر" به كار می‌رود. معنی اول این واژه (خدا) در كلمات تركیبی تركمنی "آنناگونی" (روز خدا=روز پرستش خدا= روزه جمعه) و "آننا قولی" (بنده‌ی خدا) و اسامی تركیبی دیگر، حفظ شده است. *جمعه= آنناگونی "در تورات می‌خوانیم كه خداوند آسمان و زمین و همه‌ی موجودات و مخلوقات آن را در شش روز آفرید و روز هفتم از كار آفرینش فارغ شد و استراحت گزید و آن روز را مبارك خواند و تقدیس نمود، زیرا در آن روز آرام گرفت. این اشارات تورات درباره‌ی اوقات عالم خلقت در قرآن مجید نیز یاد شده است (سوره‌ی اعراف‌ آیه‌ی 54 و سوره‌ی یونس آیه‌ی 3 و سوره‌ی هود آیه‌ی 4 و سوره‌های فرقان و سجده و قاف كه در هر شش جا آیه‌ها با همدیگر نزدیكی و هماهنگی دارند). در آیه‌ی 54 سوره‌ی اعراف می‌فرماید: بدرستی كه پروردگار شما آنچنان خدایی است كه آفرید آسمانها و زمین را در شش روز، پس بر تخت جای گرفت. بر تخت نشستن یا در تخت جای گرفتن خداوند، یادآور روز هفتم در تورات است كه خدا از كار آفرینش بیاسود، به طوری كه از آیه‌های دیگر برمی‌آید، حضرت حق در روز ششم آدمیان را آفریده و در روز هفتم برتخت نشسته است. بر تخت نشستن حضرت باری جلّ و علا پس از روز ششم، یادآور همان روز نوروز است كه روز آسایش و جشن و شادی است. علامه مجلسی در كتاب السماء والعالم از امام جعفر صادق (ع) یاد می‌كند كه فرموده است: "جشن نوروز برای آفریده‌ شدن آدمیان است". كوتاه سخن اینكه همه گفته‌ها و نوشته‌ها، هماهنگ با هم نوروز را جشن پایان روزهای ششگانه آفرینش و به ویژه جشن زایش و پیدایش آدمیان نشان می‌دهد. بدین توضیح این جشن وابسته به همدلی مردم جهان است و شاید امتیازی كه برای ایرانیان متصور است آنست كه به حول و قوه‌ی الهی توانستند پیش از بسیاری از ملل دیگر عالم آن را درك كنند و به گونه‌ی خاص خویش برای شكر‌گزاری از نعم ایزدی بكوشند". اكثریت زبان ‌شناسان و محققان زبان سومری را همانند زبان تركمنی و دیگر زبانهای تركی"التصاقی" و در خانواده زبانی اورال ـ آلتایی داخل نموده و در مواردی آنرا پیش ترك نامیده‌اند " فریتس هومل"، سومرشناس آلمانی درباره سومریها می‌‌نویسد: شاخه‌ای از اجداد باستانی اقوام ترك در حدود سالهای 5000 قبل از میلاد از وطن خود در آسیای مركزی حركت كرده و به آسیای مقدم آمده و سومری‌ها را پدید آورده‌اند. این دانشمند، سومری‌ها را با تركان آسیای مركز خویشاوند می‌داند". *در زبان تركمنی قدیم: سو = آب یا نهر؛ مِر= بین ( بین‌النهرین = سومر) نوروز در فرهنگ قوم تركمن از كهن‌ترین زمانها شناخته شده بود، "پیش از وام‌گرفتن سال شمار مصری، نوروز در اول تیرماه یعنی آغاز تابستان بود و به تدریج تغییر یافته است، تا اینكه در زمان ملكشاه سلجوقی كه از سلاطین تركمن بود، تقویم ایرانی اصلاح شد و نوروز به طور اساسی به اول حمل بازگشت." "ملكشاه سلجوقی در سال 467 قمری به هشت تن از اخترشناسان و ریاضی‌دانان بزرگ زمان خود، از جمله حكیم عمرخیام نیشابوری، مأموریت داد تا گاه شماری ایران را اصلاح كنند، این گروه نوروز را در اول بهار قرار دادند و جایگاه آنرا برای همیشه ثابت نگه داشتند از آن پس تقویم جلالی یا ملكی در ایران رواج یافت و نوروز بر اول بهاروماه فروردین پایدار شد.