آشنایی با گیاهان دارویی استان گلستان «بخش دوم» گیاهان دارویی استان گلستان از تنوع قابل توجهی برخوردار هستند. بخش عمده‌ای از گیاهان اطراف ما را گیاهان دارویی تشکیل می‌دهند که در طب سنتی و مدرن برای درمان بیماری‌ها از آن‌ها استفاده می‌شود. استان گلستان نیز دارای طیف قابل توجهی از گونه‌های گیاهان دارویی است که در این مقاله با نمونه‌هایی از آن‌ها آشنا می‌شویم. استان گلستان با توجه به شرایط اقلیمی ویژه‌اش از تنوع بی‌نظیری در زمینه‌ی گونه‌های گیاهان دارویی برخوردار است و به نگارستان داروهای گیاهی مشهور شده است. در جنگل‌ها، مراتع و زمین‌های زراعی این استان بیش از ۴۰۰ گونه شناسایی شده‌اند که ۷۶ درصد از تنوع گونه‌های کشور را شامل می‌شوند. در ادامه برخی از این گیاهان را معرفی می‌کنیم. رازک گیاهی بالارونده است که ریشه‌ای عمیق و منشعب دارد و اندام هوایی‌اش در پایه‌های نر و ماده متفاوت هستند. برگ‌هایش دندانه‌دار و مرکب از سه تا پنج لوپ نامساوی هستند که به صورت متقابل به شاخه‌ها متصل شده‌اند. گل‌های رازک در پایه‌های نر به صورت خوشه‌ای از کنار برگ‌ها می‌رویند و در پایه‌های ماده گل‌آذین‌های مخروطی شکلی هستند که قاعده‌ی بیضی دارند و رنگشان سفید مایل به طلایی است. قسمت مورد استفاده‌ی رازک همین گل‌های ماده‌ی آن هستند که طعمی تلخ و عطر کمی دارند و از عصاره‌ی آن‌ها به عنوان طعم‌دهنده در صنایع غذایی استفاده می‌شود. گل رازک طبع سرد دارد، مقوی اعصاب و آرام‌بخش است، بی‌خوابی را درمان می‌کند و اشتها را افزایش می‌دهد. تاثیر این گیاه دارویی بر معده، روده و کبد فوق‌العاده است، معده را تقویت می‌کند، درمان‌کننده‌ی زخم معده است، انقباضات روده‌ای را رفع می‌کند و در درمان بیماری‌های کبد بسیار موثر است. گل رازک به عنوان ضدعفونی‌ کننده‌ای قوی شناخته می‌شود، خواص ضد میکروبی ویژه‌ای دارد و در درمان سل، التهاب و ورم مثانه و نقرس مفید است. عصاره ی رازک ادرارآور است و یبوست را درمان می‌کند. علف سرفه گیاهی از خانواده‌ی گل ستاره‌ای‌ها است که با توجه به خواص دارویی‌اش به آن علف سرفه گفته می‌شود؛ اما بیشتر با نام «پای خر» شناخته می‌شود. در آغاز فصل بهار و قبل از پیدایش برگ‌ها، ساقه‌های کوچکی از این گیاه رشد می‌کنند که هر یک از آن‌ها به گل منفردی با رنگ زرد منتهی می‌شود. برگ‌های این گیاه، شبیه قلب و پهن هستند، کرک‌های ظریفی دارند و به وسیله‌ی دم‌برگ مستقیما از ریشه جدا می‌شوند. این گیاه ریشه‌ی ضخیم و گوشت‌داری دارد که به رنگ سفید مایل به قهوه‌ای است. برگ‌های جوان و گل‌های زردرنگ علف سرفه که طبعشان گرم و خشک است خواص دارویی دارند و به صورت خشک شده استفاده می‌شوند. البته گل‌ها خواص بیشتری دارند و برای حفظ کیفیت دارویی آن‌ها باید در سایه خشک شوند. بیشترین خواص دارویی علف سرفه مربوط به دستگاه تنفسی است. انواع سرفه را درمان می‌کند، ضدعفونی کننده‌ی مجاری تنفسی است، التهابات دستگاه تنفسی را برطرف می‌کند و در مداوای بسیاری از بیماری‌های مربوط به این اعضا کاربرد دارد. این گیاه خلط‌آور است و سینه را نرم می‌کند و برای رفع سکسکه مفید است. علف سرفه ضدحساسیت است و آبریزش بینی ناشی از حساسیت را قطع می‌کند. استعمال خارجی این گیاه، ورم‌ها را درمان می‌کند و در ترسیم بافت‌های آسیب دیده‌ی پوست در جراحات و زخم‌ها سودمند است. علف هفت بند این گیاه که با نام دم اسبی نیز شناخته می‌شود ویژه‌ی مناطق مرطوب است. علف هفت بند از گیاهان بی گل نهان‌زا و آونددار است. ساقه‌ی زیرزمینی آن که افقی و بندبند است و طول زیادی دارد، در نهایت به ریشه‌ی گیاه ختم می‌شود. اندام هوایی این گیاه در پایه‌های نر و ماده متفاوت هستند. ساقه‌های بارور آن نازک و قرمز هستند و اوایل بهار ظاهر می‌شوند. این ساقه‌های قرمز بسیار مقاوم هستند و از آن‌ها مانند برس برای پاک کردن ظروف فلزی استفاده می‌شود. ساقه‌های نازای این گیاه، ضخیم‌تر و سبز هستند. همین ساقه‌های نازا قسمت قابل استفاده‌ی علف هفت بند هستند که طبعشان کمی سرد و خشک است و مصرف دارویی دارند. این گیاه دارویی ادرارآور است، سنگ کلیه را دفع می‌کند و درمان‌ کننده‌ی بیماری‌های کلیوی است. در درمان بیماری‌های مجاری ادرار، عفونت مثانه و بواسیر کاربرد دارد و ورم پروستات را رفع می‌کند. علف هفت بند خونریزی را در اعضای مختلف بدن قطع می‌کند در مداوای سوء‌هاضمه مفید است و بیماری سل را درمان می‌کند. استعمال خارجی این گیاه در درمان ورم‌های گرم مفاصل، التیام جراحات سخت و ضرب خوردگی‌ها و بهبود زخم‌های واریس مفید است و باعث تقویت ناخن‌ها می‌شود. شست‌و‌شوی چشم با محلول عصاره‌ی هفت بند، درمان کننده‌ی التهاب چشم است. کیسه‌ی کشیش این گیاه، ساقه‌ای افراشته با کرک‌های پراکنده دارد که بلندی آن از ۵۰ سانتی‌متر تجاوز نمی‌کند و به ریشه‌ای دوکی شکل ختم می‌شود. برگ‌های این گیاه در قسمت قاعده‌ی ساقه‌اش کشیده و دندانه‌دار هستند، شکاف‌های عمیقی دارند و دمبرگ نسبتا بلندی آن‌ها را به قاعده‌ی گیاه متصل کرده است. معمولا اولین برگی که رشد می‌کند برگی پهن، قاشقی ‌شکل و بدون دندانه است. برگ‌های قسمت فوقانی ساقه، بیضی شکل، کوچک و بدون شکاف هستند و دم‌برگ بسیار کوتاهی دارند. هر کدام از گل‌های کوچک و سفیدرنگ این گیاه، چهار گلبرگ دارند و به شکل گل‌آذین خوشه‌ای در انتهای ساقه‌ها قرار گرفته‌اند. میوه‌اش که با نام خورجینک شناخته می‌شود قلبی شکل و کوچک است و داخلش دانه‌های ریز و قهوه‌ای رنگ دارد. سرشاخه‌های شکوفه‌دار گیاه کیسه‌ی کشیش خواص دارویی دارند و به شکل خشک شده استفاده می‌شوند. این گیاه دارویی اثر معجزه‌آسایی در قطع خونریزی‌های داخلی دارد و برای زنانی که از خونریزی‌های شدید دوره‌ی قاعدگی رنج می‌برند بهترین گزینه‌ی درمانی است. کیسه‌ی کشیش درمان کننده‌ی ناراحتی‌های عصبی مانند صرع است، مجاری ادرار را ضدعفونی می‌کند، اسهال را مداوا می‌کند و در درمان التهاب مثانه مفید است. گل راعی این گیاه که با نام گل شهناز شناخته می‌شود شاخه‌هایی جفتی و متقابل دارد که ارتفاعشان تا یک متر هم می‌رسد. برگ‌هایش بیضی شکل و کشیده هستند، در سطح زیرین رنگی روشن‌تر دارند، فاقد دم‌برگ هستند و به صورت متقابل به شاخه‌ها متصل شده‌اند. گل‌های زرد و درخشان این گیاه به صورت مجتمع در قسمت فوقانی ساقه‌ها قرار دارند و با توجه به پرچم‌های بیرون زده و گلبرگ‌های پنجگانه، شناسایی آن‌ها کار دشواری نیست. سرشاخه‌های گلدار گل راعی خواص دارویی دارند و طبعشان گرم و خشک است. گل راعی آرام‌بخش و ضدافسردگی است و اشتها را حتی در کودکان افزایش می‌دهد، کرم‌های روده و معده را از بین می‌برد، مننژیت را درمان می‌کند، درد سیاتیک را تسکین می‌دهد و مصرف آن در دوره‌ی قاعدگی برای تسکین دردها توصیه می‌شود. تحقیقات جدید پزشکی نشان می‌دهد که گل راعی خاصیت ضدویروسی ویژه‌ای دارد که در کنترل و مهار بیماری ایدز مؤثر است. مصرف این گیاه دارویی در مبتلایان به ایدز می‌تواند فعالیت سیستم دفاعی بدنشان را افزایش دهد. استعمال خارجی گل راعی در درمان کزاز و التیام پوست در زخم‌ها و سوختگی‌ها مفید است.