شرایط و وظایف قاضی کسی که به خود اطمینان دارد که می‏تواند تکالیف قضاوت را به خوبی انجام دهد، عهده‏دار شدن امر قضاوت برای او مستحب است، ولی اگر به قدر کفایت باشند، به جهت خطرها و تهمتهایی که دارد، ترک آن بهتر است. « إن‏الله یأمرکم أن تۆدوا الأمانات إلی أهلها و إذا حکمتم بین الناس أن تحکموا بالعدل» « خداوند به شما فرمان می‏دهد که امانتها را به صاحب آنها بدهید و چون میان مردم داوری می‏کنید، به عدل حکم دهید .» (سوره نساء آیه58) برقراری قسط و عدل در جامعه، بدون قوانین مدون و مجریان درستکار امکان‏پذیر نیست. فقه اسلامی برای رفع خصومت‏ها و پایان دادن به نزاع‏ها و بررسی شکایات و رساندن حقوق از دست رفته حق‏داران به آنها، قوانینی دقیق و قابل اجرا دارد و برای پیاده کردن آن قوانین نیز مجریان عادل و دارای شرایط خاص، تعیین کرده‏است. چرا که اسلام به دقت تمامی احکام و قوانین را وضع کرده و به درستی و صحیح در اختیار مردم قرار داده ‏است. در این مقال برآنیم تا شرایط قاضی و قضاوت و احکام صحیح آن را بررسی نماییم. شرایط قاضی قضاوت امری بس خطیر و دارای اهمیت بسیار بالایی است. تنها کسانی می‏توانند عهده‏دار این امر مهم شوند که اوصاف و شرایط خاصی داشته‏باشند. چنانکه روایات فراوانی درباره قضاوت موجود است که همه با اسناد معتبر عرضه شده ‏است. از ‏جمله روایتی از امام صادق (علیه‏السلام) که ایشان فرموده‏اند: قاضیان چهار گروهند: سه گروه در آتش‏اند و یک گروه در بهشت. 1. مردى که دانسته حکم ناحق صادر کند، این قاضى در آتش است. 2. مردى که ندانسته (و بى‏اطلاع از احکام و قوانین) حکم ناحق دهد، این نیز در آتش است. 3. مردى که ندانسته حکم درست و حق صادر کند، این هم در آتش است و 4. مردى که دانسته حکم حق و درست را صادر کند، این قاضى در بهشت است.(1) به همین دلیل است که در کلام عامیانه و بین مردم مشهور است که از هر چهار قاضی سه تا جهنمی و یکی بهشتی است. یا روایتی از پیامبر خدا (صلی‏الله علیه‏و آله) که می‏فرمایند: هر که کار قضاوت به او واگذار شود، بدون کارد سر بریده شده‏است. عرض شد: ای رسول خدا، منظور از سر بریدن چیست؟ فرمود: آتش دوزخ.(2) این روایت گویای حساسیت کار قضاوت و ارزش مقام قاضی است. البته روایات فراوانی در این باره از ائمه معصومین علیهم السلام به دست ما رسیده است اما به دلیل جلوگیری از اطاله کلام از بازگو کردن دیگر روایات پرهیز می‏نماییم. اما شرایط قاضی به شرح زیر است: قاضی باید شیعه اثنی عشری، مرد، عاقل، عادل، دارای ملکه قدسیه، فقیه و شجاع باشد و عیب‏هایی که موجب تنفر طبع می‏شود مثل (ولدالزنا، شهرت به فسق در گذشته و مانند اینها) نداشته باشد و از عیوبی که موجب سلب اطمینان می‏شود مثل (بالغ نبودن، جنون ادواری، سهو و خطای مفرط و مانند اینها) مبرا باشد.(3) و امام (ره) مواردی همچون حلال‏زاده بودن، اجتهاد مطلق، عقل و بلوغ (واجب) و اینکه داناترین فرد شهر و حومه آن باشد، و دارای قدرت حافظه و فراموشکار نبودن(البته بنابر احتیاط واجب) را نیز مطرح می کنند.(4) امام (ره) در کتابشان درباره شرایط قضاوت فرموده‏اند: 1. کسی که شرایط قضاوت را ندارد، قضاوت کردن بر وی حرام است.(5) 2. کسی که شرایط قضاوت را دارد، اگر هیچ‏کس نباشد که به این کار بپردازد، بر او واجب عینی است.(6) 3. کسی که به خود اطمینان دارد که می‏تواند تکالیف قضاوت را به خوبی انجام دهد، عهده‏دار شدن امر قضاوت برای او مستحب است، ولی اگر به قدر کفایت باشند، به جهت خطرها و تهمتهایی که دارد، ترک آن بهتر است.(7) وظایف قاضی 1. رعایت مساوات بین طرفین دعوا در سلام کردن، جواب سلام، نشستن، نگاه کردن به آنها، گفتار با آنها، خوشرویی و مراعات انصاف و عدالت در حکم. 2. سۆال کردن از کسیکه ابتدا وارد دادگاه شده ‏است مگر اینکه اولی رضایت دهد که از دیگری سۆال شود. 3. اگر قاضی از کسی سۆال نکند، هرکدام شروع کرد، به سخنانش توجه می‏شود و اگر هر دو با هم شروع کردند، ابتدا به سخنان کسی که سمت راست دعوی نشسته گوش داده‏ می‏شود. 4. اگر مدّعی علیه، کلام مدّعی را قطع کند، به گفتار مدّعی علیه توجه نمی‏شود، تا پاسخ جواب مدّعی را بدهد و بین آنها حکم شود مگر با رضایت مدّعی. 5. برای قاضی جایز نیست به یکی از طرفین دعوا مطلبی را تلقین کند تا بر طرف دیگر غلبه کند. مثلاً مطلبی را به نحو احتمال ادعا می‏کند، قاضی به او بگوید: باید ادعای تو قطعی باشد تا به آن ترتیب اثر داده‏شود همچنین جایز نیست شیوه احتجاج و غلبه بر طرف مقابل را به یکی از آنها یاد دهد. (8) امام علی (علیه‏السلام) فرمودند: پنج چیز است که قاضی باید درباره آنها به ظاهر حکم عمل کند: 1. ولایت؛ حق ولایت و سرپرستی که خداوند و یا امام برای هرکس یا ولی طفل قرار داده ‏است. 2. همسران؛ یعنی مسأله زناشویی که بین مسلمانان مشهور است. 3. میراثها، ذبابح؛ حلال بودن کشتار مسلمانان. 4. و شهادات؛ هرگاه شهود، در ظاهر امین و درخور اعتماد باشند، شهادتشان پذیرفته ‏است و لازم نیست از باطن آنها جست‏وجو کرد. (9) پی‏نوشت: 5. منتخب میزان الحکمة، صفحه472. 6. همان، صفحه470. 7. پایگاه اطلاع‏‏رسانی آیة‏الله العظمی مظاهری(دام‏الظله). 8. تحریرالوسیلة، جلد2، کتاب القضاء، صفحه407. 9. همان، صفحه405. 10. همان، صفحه405. 11. همان، صفحه405. 12. تحریرالوسیلة، جلد2، کتاب القضاء، صفحه407. 13. منتخب میزان الحکمة، صفحه472. سمیرا باقری بخش احکام اسلامی تبیان منابع آموزش فقه، محمدحسین فلاح‏زاده. تحریرالوسیلة، امام خمینی. پایگاه اطلاع‏رسانی آیة‏الله العظمی مظاهری(دام‏الظله). مطالب مرتبط: