برخی آداب ذبح حیوانات
در شرایط کنونی، در برخی کشتارگاه ها برای ذبح برخی حیوانات از شوک های الکتریکی بهره می گیرند تا حیوان را راحت تر ذبح کنند و حیوان هنگام ذبح تحرک کمتری داشته باشد. هر چند ممکن است این عمل به لحاظ فقهی حرام نباشد، و به لحاظ دامپزشکی باعث کاهش درد و رنج حیوان شود، ولی در روایات با تعبیر عام، آزردن حیوان مذمت شده است.
روح حاکم بر آموزه های اسلامی، پرهیز از کشتن حیوانات و جانوران بی آزار است، مگر در مواردی که بهره برداری از حیوان منحصر به ذبح آن باشد. ذبح حیوان هم نباید زجر آور یا در معرض دید حیوانی دیگر باشد.
از این رو ذبح حیوانات آدابی دارد که در این مقال، به برخی از این آداب می پردازیم.
آیا حیوان هنگام ذبح احساس درد می کند؟
از برخی آداب و شفارشات اسلام در باب ذبح روشن می شود، كه حیوان احساس درد دارد و روش ذبح اسلامی به گونه ای است كه حیوان كمترین رنج و درد را متحمل شود. مثلاً سفارش به تیز بودن كارد، بریدن از رگ های گردن بر خلاف آنچه در كشتن با دین اسلام قوانین و دستورهای جامعی در زمینه حقوق حیوانات بیان داشته است و این قوانین آن چنان دقیق و مفصل بیان شدهاند که در نوع خود بی سابقهاند. شرایط و آدابی که اسلام برای کشتن حیوانات و استفاده از آنها مقررداشته است، همه به نوعی، برگشت به حمایت از حقوق حیوانات دارد. ارزیابی این شرایط می رساند که باید از مرگ توأم با قساوت و بی رحمی حیوان خودداری گردد و نیز باید مراقب بود که کشتن حیوان سبب بی رحمی و قساوت انسان نشود و به مرگ بی رحمانه و مُثله کردن حیوانات نینجامد.
نهی از آزار حیوانات و رعایت حقوق آنان در احادیث و روایات بسیار مفصل و دقیق است و حتی کوچکترین مسائل از نظر دور نمانده است. به طوری که در حدیث آمده است: خدا اهل احسان است و احسان را دوست می دارد، پس هنگام ذبح حیوان، با نیک رفتاری ذبح کنبد.(1)
در «وسایل الشیعه» آمده است: شکار حیوانات برای تفریح و بدون احتیاج حرام است. بنابراین سفر کسی که برای تفریح به شکار می رود، سفر معصیت بوده و باید نمازش را تمام بخواند .(2)
هنگام ذبح حیوان آزاری ممنوع
ذبح حیوان نباید زجر آور یا در معرض دید حیوانی دیگر باشد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) شخصی را دید که گوسفندی را خوابانیده و در حالی که پا بر صورت آن حیوان نهاده، کارد را تیز می کند و گوسفند با نگاه به او شیون می کرد. آن حضرت از ذابح پرسید: چرا پیش از این، چنین نکردی؟ یا می خواهی آن را دو بار بمیرانی؟(3)
در شرایط کنونی، در برخی کشتارگاه ها برای ذبح برخی حیوانات از شوک های الکتریکی بهره می گیرند تا حیوان را راحت تر ذبح کنند و حیوان هنگام ذبح تحرک کمتری داشته باشد. هر چند ممکن است این عمل به لحاظ فقهی حرام نباشد، و به لحاظ دامپزشکی باعث کاهش درد و رنج حیوان شود، ولی در روایات با تعبیر عام، آزردن حیوان مذمت شده است
احکام ذبح حیوانات از منظر فتاوای مراجع
1. آیة الله بهجت(ره): اگر هنگام بریدن سر حیوان، پیش از بیرون آمدن روح، سر حیوان را از بدنش جدا كنند مانعى ندارد و حیوان پاك و حلال است، ولى اگر عمداً بخواهند سرش را از بدن جدا كنند، بنابر اظهر خوردن گوشت آن مكروه است، بلكه خلاف احتیاط است.(4)
2. آیة الله سید علی حسینی سیستانی(دام ظله): حیوان حلالگوشت چه وحشی باشد چه اهلی اگر آن را سر ببُرند، پس از جان دادن، گوشت آن حلال و بدن آن پاک است.(5)
3. آیة الله جعفر سبحانی(دام ظله): حیوان حلال گوشت چه وحشى باشد و چه اهلى، بعد از جان دادن، گوشت آن حلال و بدن آن پاك است، ولى چهارپائى كه انسان با آن نزدیكى كرده و حیوانى كه نجاستخوار شده، و گوسفندى كه شیر خوك خورده اگر به شیوه اى كه شرع معین نموده است آن را استبراء نكرده باشند؛ بعد از سر بریدن گوشت آن حلال نیست.(6)
شرایط ذبح
سر بریدن حیوان چند شرط دارد:
1. كسى كه سر حیوان را مى بُرد، چه مرد باشد یا زن و یا بچه ممیز، باید مسلمان باشد و اظهار دشمنى با اهل بیت پیغمبر(صلى الله علیه و آله) نكند. و مرتد از مسلمین، غُلاة، خوارج و منكر ضروریات اسلام، محكوم به حكم كافر است.
2. سر حیوان را با چیزى ببُرند كه از آهن باشد، ولى چنانچه آهن پیدا نشود و طورى باشد كه اگر سر حیوان را نبرند مى میرد، یا ذبح آن حیوان عرفاً براى انسان ضرورت داشته باشد، با چیز تیزى كه چهار رگ آن را جدا كند، مانند شیشه و سنگ تیز، مى شود سر آن را برید. بلكه اگر آلت ذبح غیر آهن باشد ولى در حدت و استحكام و تیزى و اطّراد تا آخر ذبح مثل آهن باشد به نحو یقین، بعید نیست به الغاء خصوصیت ملحق به آهن باشد.
3. در موقع سر بُریدن، جلوی بدن حیوان رو به قبله باشد، و كسى كه مى داند باید رو به قبله سر ببرد، اگر عمداً حیوان را رو به قبله نكند، حیوان حرام مى شود، ولى اگر فراموش كند، یا مسأله را نداند، یا قبله را اشتباه كند، یا نداند قبله كدام طرف است، یا نتواند حیوان را رو به قبله كند، بنابر اظهر، اشكال ندارد.
4. وقتى مى خواهد سر حیوان را ببُرد، یا كارد به گلویش بگذارد، به نیت سر بریدن، نام خدا را ببرد و همین قدر كه بگوید: « بسم اللّه»، كافى است، و اگر بدون قصد سر بریدن، نام خدا را ببُرد آن حیوان، بنا بر اظهر پاك نمى شود و گوشت آن هم حرام است، ولى اگر از روى فراموشى نام خدا را نبرد، اشكال ندارد.
5. حیوان بعد از سر بریدن حركتى بكند، اگر چه مثلاً چشم یا دُم خود را حركت دهد، یا پاى خود را به زمین زند كه معلوم شود زنده بوده، و لازم نیست خون از بدنش خارج شود.(7)
6. از بدن حیوان به اندازه معمول خون بیرون آید، پس اگر خون در رگهایش بسته شود و بیرون نیاید و یا آنکه خون بیرون آمده نسبت به نوع آن حیوان کم باشد، آن حیوان حلال نمی شود، ولی اگر کم بودن خون از این جهت باشد که حیوان پیش از سر بریدن خونریزی کرده است اشکال ندارد.
7. بریده شدن گلو به قصد ذبح باشد، پس اگر چاقو از دست کسی بیفتد و گلوی حیوان را ناخواسته ببرد، یا ذابح خواب یا مست یا بی هوش یا کودک یا دیوانه غیر ممیز باشد، یا برای مقصود دیگری چاقو را بر گلوی حیوان بکشد و اتفاقاً بریده شود، حلال نمی شود .(8)
در موقع سر بُریدن، جلوی بدن حیوان رو به قبله باشد، و كسى كه مى داند باید رو به قبله سر ببرد، اگر عمداً حیوان را رو به قبله نكند، حیوان حرام مى شود، ولى اگر فراموش كند، یا مسأله را نداند، یا قبله را اشتباه كند، یا نداند قبله كدام طرف است، یا نتواند حیوان را رو به قبله كند، بنابر اظهر، اشكال ندارد
چند چیز در كشتن حیوانات مكروه است
1. آنكه كارد را پشت حلقوم فرو كنند و به طرف جلو بیاورند كه حلقوم از پشت بریده شود.
2. در جایى حیوان را بكشند كه حیوان دیگر آن را ببیند.
3. در شب یا پیش از ظهر روز جمعه، سر حیوان را ببُرند ولى در صورت احتیاج عیبى ندارد.
4. خود انسان چهارپایى را كه پرورش داده است بكشد.
5. احتیاط آن است كه پیش از بیرون آمدن روح، پوست حیوان را نكنند. و پیش از بیرون آمدن روح، سر حیوان را از بدنش جدا نكنند.(9)
نتیجه
در شرایط کنونی، در برخی کشتارگاه ها برای ذبح برخی حیوانات از شوک های الکتریکی بهره می گیرند تا حیوان را راحت تر ذبح کنند و حیوان هنگام ذبح تحرک کمتری داشته باشد. هر چند ممکن است این عمل به لحاظ فقهی حرام نباشد، و به لحاظ دامپزشکی باعث کاهش درد و رنج حیوان شود، ولی در روایات با تعبیر عام، آزردن حیوان مذمت شده است.
پی نوشت:
1. مفاتیح الحیاة، صفحه659.
2. وسایل الشیعه، جلد 8، صفحه 361.
3. مفاتیح الحیاة، صفحه660.
4. دفتر آیة الله بهجت(ره).
5. دفتر آیة الله سید علی حسینی سیستانی(دام ظله).
6. دفتر آیة الله جعفر سبحانی(دام ظله).
7. دفتر آیة الله بهجت(ره).
8. دفتر آیة الله سید علی سیستانی(دام ظله).
9. سایت آیة الله جعفر سبحانی(دام ظله).
سمیرا باقری
بخش احکام اسلامی تبیان
منابع
مفاتیح الحیاة، آیة الله جوادی آملی(دام ظله).
وسایل الشیعه، حر عاملی(ره).
سایت مراجع عظام.
مطالب مرتبط:
آیا شرایط ذبح شرعی را می دانید؟
خوردن چه اعضایی از حیوانات حلال گوشت حرام است؟
رعایت حقوق حیوانات در نهج البلاغه
