چرا برخی از مۆمنان فقیر هستند؟ در اطرافمان انسانهایی را می‌بینیم که واقعا از صمیم قلب به حرف خدا عمل می‌کنند ولی در زندگیشان هزاران مشکل و گرفتاری کوچک و بزرگ دارند و به خواسته‌ها و آرزوهایشان نمی‌رسند و همیشه از بقیه عقب هستند در صورتی که تلاش هم می‌کنند؟ برای پاسخ به این سوال باید ثروتمندی و غنا را به دو دسته برون ذاتی و درون ذاتی تقسیم كنیم: منظور از بى‏‌نیازى برون ذاتى آن است كه انسان به وسیله اشیاء خارج از ذاتش از دیگران بى‌‏نیاز شود؛ به وسیله مقام، قدرت، دوستان، پول و مانند آن. این غناى برون ذاتى است كه چندان اعتبار ندارد، به همین جهت این نوع غنا و ثروت عطش روحى انسان را فرو نمى‏‌نشاند و لذا ثروتمندان تشنه‌‏تر هستند! بر این اساس است كه وقتى از بهلول مى‌‏پرسند: شخصى نذر كرد كه به فقیرترین مردم كمک مالى كند، باید به چه كسى بدهد؟ گفت: «به هارون الرشید!. [1] نوع دوم، غناى درون ذاتى است؛ یعنى كسى كه با استفاده از سرمایه درونى وجود خویش و بدون كمک گرفتن از ابزار بیرون خویش غنى است. چنین اشخاصى در سایه ایمان، اعتماد به نفس، قناعت، توكّل بر خدا، تقوى، كه سرمایه‌‏هاى بزرگى محسوب مى‏‌شود، به غناى درون ذاتى دست مى‌‏یابند و از همه غنى‏‌ترند. ویژگى مهمّ سرمایه‏‌هاى درون ذاتى این است كه دزدان نمى‌‏توانند آن را به سرقت ببرند. حضرت على علیه السلام خود از جمله كسانى است كه غناى درون ذاتى دارد. بدین جهت در دوران بیست و پنج ساله سكوتش همانند كوه ایستادگى و مقاومت مى‏‌كند و هنگامى كه به قدرت مى‏‌رسد اسیر قدرت نمى‏‌گردد، بلكه قدرت را اسیر خویش مى‏‌نماید و به دنیا همچنان بى‌‏اعتناست. آرى، آن حضرت در اوج قدرت دنیا را از كفش پر وصله‌‏اش بى‏‌ارزش‏تر.[2] و از برگ جویده شده در دهان ملخ كم بهاتر!. [3] و از عطسه بز كم قیمت‌‏تر! . [4] و از استخوان خنزیرى كه در دست شخص جذامى باشد، [5]، پست‏تر معرّفى مى‏‌كند! این است سرمایه واقعى و جاودانى.. [6] با توجه بر این مطالب می‌شود این نتیجه را گرفت كه برخوردار نبودن از مادیات به معنای فقر نیست بلكه كسی فقیر است كه از عقل و ایمان به خدا تهی باشد همان گونه كه حضرت علی علیه السلام در روایتی می‌فرماید: هیچ سرمایه‌‏اى همچون عقل نیست و هیچ فقرى همچون جهل و نادانى نیست. [7] در روز قـیـامت خـداوند، جـلّ ثناۆه، همچنان كه برادرى از برادرش پوزش مى‌‏خواهد، از بنده مۆمن نیازمند خود در دنیا، عذر مى‏‌خواهد و مى‌‏فرماید: به عزّت و جلالم سوگند كه من تو را در دنیا از سر خواریت نزد من، محتاج نكردم. اكنون این سرپوش را بردار و ببین به جاى دنیا به تو چه داده‌‏ام. او سرپوش را بردارد و گوید: با این عوضى كه به من دادى مرا چه زیان اگر آنچه را در دنیا از من گرفتى كسی كه قلبش سرشار از ایمان به خداوند یكتا است و در عمل نیز به دستورات الهی پایند است، فقیر نیست بلكه او بی نیاز واقعی است و اكثر پیامبران و صالحان جهان از نظر مادی وضع خوبی نداشتند. فقر شعار صالحین است همان گونه كه در روایتی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم كه حضرت فرمودند: هنگامى كه دیدید فقر روى آورده بگو اى شعار صالحین خوش آمدى و هنگامى كه ببینى غنا روى آورده بگو لابد گناهى از من سر زده كه مجازاتش به سرعت فرا رسیده. [8] البته این فقری كه در این روایت مراد و منظور است فقری است كه انسان تلاش می‌كند ولی در حد كمی نصیبش می‌شود نه فقری كه بر اثر تنبلی و بی تدبیری و اسراف به وجود آمده باشد. و باز منظور از فقر، زندگى ساده و خالى از تشریفات و تكلّفات است در برابر ثروتى كه موجب مستى و غرور و تشریفات و تجمّلات مى‏‌شود . و البته اگر انسان فقیری در زندگی كوتاه و گذرای دنیا از جاده مستقیم الهی خارج نشود و بر این حالت فقر صبر نماید خداوند در زندگی جاودانه آخرت مقام بالا و نعمت های زیادی به او می‌دهد همان گونه كه امام رضا علیه السلام در روایتی می‌فرماید: كسی كه قلبش سرشار ازایمان به خداوند یكتا است و در عمل نیز به دستورات الهی پایند است، فقیر نیست بلكه او بی نیاز واقعی است و اكثر پیامبران و صالحان جهان از نظر مادی وضع خوبی نداشتند در روز قـیـامت خـداوند، جـلّ ثناۆه، همچنان كه برادرى از برادرش پوزش مى‌‏خواهد، از بنده مۆمن نیازمند خود در دنیا، عذر مى‏‌خواهد و مى‌‏فرماید: به عزّت و جلالم سوگند كه من تو را در دنیا از سر خواریت نزد من، محتاج نكردم. اكنون این سرپوش را بردار و ببین به جاى دنیا به تو چه داده‌‏ام. او سرپوش را بردارد و گوید: با این عوضى كه به من دادى مرا چه زیان اگر آنچه را در دنیا از من گرفتى. [9] در ضمن پولدار شدن آدم ها نیز ربطی به خوبی و بدیشان ندارد. خداوند سنت هایی دارد كه هر كس آن سنت ها را رعایت كند چه كافر چه مۆمن به پول و ثروت می‌رسد. به عنوان مثال هر كس تلاش نماید و زحمت بكشد، یا به كسب و تجارت بپردازد و در این مسیر مهارت كافی داشته باشد، می تواند صاحب پول و ثروت گردد. اما اگر كسی بیكاری و تنبلی را پیشه كند، یا در زندگی اش حساب و كتاب نداشته باشد، فقیر می شود، می خواهد مۆمن باشد یا كافر. پی نوشت ها : [1]. كتاب بهلول عاقل ص 31 [2]. نهج البلاغه، خطبه 33. [3]. :نهج البلاغه، خطبه 224. [4]. نهج البلاغه، خطبه 3. [5]. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 236. [6]. 110 سرمشق از سخنان حضرت على (ع)، ص: 6 [7].لا غِنَى‏ كَالْعَقْلِ وَ لا فَقْرَ كَالْجَهْل «نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 54.» [8]. إذا رَأَیْتَ الفَقْرَ مُقبِلًا فَقُلْ مَرْحباً بِشِعارِ الصّالِحینَ وَ اذا رَأَیْتَ الْغِنى‏ مُقْبِلًا فَقُلْ: ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُه « كافى، ج 2، ص 263، ح 12 از باب فضل فقراء مسلمین» [9]. إنّ اللّه‏َ جلَّ ثناۆهُ لَیَعتَذِرُ إلى عَبدِهِ المۆمنِ الُمحْوِجِ فی الدنیا كما یَعتَذِرُ الأخُ إلى أخیهِ ، فیَقولُ : وعِزَّتی وجَلالی ، ما أحوَجتُكَ فی الدنیا مِن هَوانٍ كانَ بِكَ عَلَیَّ ، فارفَعْ هذا السَّجْفَ فانظُرْ إلى ما عَوَّضتُكَ مِن الدنیا . قالَ : فَیَرفَعُ فیَقولُ : ما ضَرَّنی ما مَنَعتَنی مع ما عَوَّضتَنی «كافی ج 2 ص 264» بخش اخلاق و عرفان اسلامی تبیان منبع : اندیشه قم