شبیه سازی حیوانات و تعارض با قرآن آیه 73 سوره حج می فرماید: شما نمی توانید یک مگس هم به وجود آورید، پس مسأله شبیه سازی كه گوسفند و... می سازند چگونه توجیه می شود؟ پاسخ : با رشد فزاینده و چشمگیر علوم بشری، پدیده های تازه ‌هر روز رخ می نمایانند و به شیوه های مختلف زندگی بشر را متحول می سازند. پدیده های علمی جدید - اعم از نوآوری و اختراعات در حوزه های مختلف و نیز كشف حقایقی از رموز و پیچیدگی های طبیعت - با مسائل دینی و باورهای دینداران در تعامل و رویارویی مختلف قرار دارند. ‌بسیاری آن هیچ مشكل و مخالفتی با مسائل دینی ندارند و حتی در بسیاری موارد باورها و احكام دینی را تأیید می كنند (مانند بسیاری از مسائل شرعی در اسلام كه با پیشرفت علوم گوشه هایی از حكمت آن روشن می شود) اما در بعضی موارد دستاوردهای علمی دست كم در نگاه نخست با دین و دینداری متعارض به نظر می رسد. مسأله شبیه سازی از جمله پدیده های جدیدی است كه امروزه با دین وارد چالش شده است و دانشمندان ادیان مختلف مواضع گوناگونی در مقابل آن اتخاذ كرده اند. در مباحث اسلامی از چند زاویه می توان به مسئله شبیه سازی پرداخت: الف) آیا شبیه سازی با توحید در خالقیت (اینكه تنها خدا خالق هستی) متعارض است؟ ب) آیا شبیه سازی با بعضی گزاره ها و آموزه های متون دینی اسلام (قرآن و روایات) از جمله آیه مورد سؤال ناسازگاری ندارد؟ ج) حكم شرعی شبیه سازی از نظر مراجع تقلید شیعه چیست؟‌ در اینجا به گزینه دوم می پردازیم و اشاره ای به گزینه نخست خواهیم داشت: ابتدا آیه شریفه را ملاحظه كنیم: « یَا أَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن یَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِن یَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَیْئًا لَّا یَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ » [1] ؛ای مردم مثلی زده شد پس بدان گوش فرا دهید: كسانی را كه جز خدا می خوانید هرگز نمی توانید (حتی) مگسی را بیآفرینند،‌ هر چند برای (آفریدن) آن اجتماع كنند، و اگر آن مگس چیزی از ایشان برباید نمی توانند آن را باز پس گیرند،‌طالب و مطلوب هر دو ناتوانند» توحید در خالقیت با این واقعیت كه برخی مخلوقات خداوند اشیاء‌ خاصی را خلق می كنند، منافاتی ندارد، زیرا این امر در طول خلقت الهی است و در حوزة مشیت خداوند و به اذن تكوینی الهی واقع می شود و به هیچ وجه جنبة استقلالی ندارد، معنای توحید در خالقیت نیز نفی خالقیت استقلالی از غیر خداوند است این آیه شریفه خطاب به بت پرستان نازل شد كه گمان داشتند تحت تدبیر و ربوبیت بت ها هستند.[2] آیه در پی روشن كردن این نكته مهم است كه هیچ كسی غیر از خداوند متعال قدرت بر خلق موجودات را ندارد و ضرورتاً خالق حقیقی هر موجود مالک و مدبر آن موجود خواهد بود و این اشاره ای به مفاد توحید در خالقیت است. اما توحید در خالقیت به چه معناست؟ توحید در خالقیّت یعنی اعتقاد به اینكه تنها خالق و آفریدگار حقیقی، خداست و همه هستی مخلوق اوست و خالقیت سایر موجودات جنبه استقلالی نداشته، تابع اراده و مشیّت خداوند است. [3] البتّه توحید در خالقیت با این واقعیت كه برخی مخلوقات خداوند اشیاء‌ خاصی را خلق می كنند، منافاتی ندارد، زیرا این امر در طول خلقت الهی است و در حوزة مشیت خداوند و به اذن تكوینی الهی واقع می شود و به هیچ وجه جنبة استقلالی ندارد، معنای توحید در خالقیت نیز نفی خالقیت استقلالی از غیر خداوند است.[4] به این مثال توجه كنید: ع مل نوشتن را به ظاهر دست انجام می دهد (و به عبارت دقیق تر انگشتان) اما علت حركت انگشتان دست تحریك ماهیچه های دست است که علت آن تأثیر قوای عصبی و تأثیر پذیری از مغز است. و همه اینها تحت تأثیر روح انسان قرار دارند. به این ترتیب از یك سو می توان دست و یا حتی تك تك واسطه ها را علت نوشتن دانست و از سوی دیگر، می توان عمل نوشتن را معلول اراده روح انسان دانست؛ زیرا روح و نفس انسان دست و انگشتان را به حرك وا می دارد و به واسطه آنها قلم را بر كاغذ می كشد ، در نتیجه گاهی می توان فاعل نوشتن را دست دانست و گاهی می گوییم من نوشتم ( كه من اشاره به روح آدمی است). آیه مذكور با استفهام انكاری می گوید: ‌آیا اگر همه انسان ها و یا آنچه غیر خداوند منشأ اثر می پندارند، قدرت بر آفرینش چنین موجود به ظاهر ناچیز (مگس) اما در واقع پیچیده را خواهند داشت؟ و بر فرض که شخصی توان مونتاژ موجودی را یافت آیا می توان گفت. كه او خلق كرده است؟ آیا با استفاده از امكانات و نعمت های الهی پدیده ای را فهمیدن و یا چیزی را تغییر دادن خلقت است؟ مفهوم و فرایند شبیه سازی: از نظر تئوریک هر سلول غیر جنسی انسان یا حیوان، دارای تمام اطلاعات ژنتیكی لازم برای ایجاد موجودی مشابه خویش است.از این رو در قرن بیستم تلاش های فراوانی برای تولید مثل از طریق به كار گیری سلول غیر جنسی انجام گرفت و تقریباً همه به شكست انجامید. ویلموت جنین شناس اسکاتلندی برای نخستین بار موفق به ایجاد گوسفندی به نام «دالی» شد بدون کمک گرفتن از سلول جنس مذکر. فرآیندی كه برای زایش موجود شبیه سازی شده طی می شود به شرح زیر است: 1)كمك گرفتن یك تخمك بارور نشده از پستاندار ماده. 2) بیرون كشیدن هسته تخمك و به دست آوردن یك تخمك فاقد هسته. 3) گزینش یك سلول جسمی ( غیر جنسی) بیرون كشیدن هسته آن و هدایت آن به تخمك فاقد هسته. 4) تحریك تخمك بازسازی شده، به كمك داروهای شیمایی و یا جریان الكتریكی. 5) پس از رسیدن تخمك به مرحله چند سلولی در آزمایشگاه، به رحم میزبان مناسب (مادر جانشین) منتقل می شود. 6) پس از زمان لازم برای بارداری، تخمك به جنین كامل و زنده تبدیل می شود و در موعد مناسب زاده می شود. نكته مهمی كه باید توجه داشت این است كه از نظر علمی، تكنیكی كه ویلموت و همكارانش (و امروزه سایر دانشمندان شبیه ساز) به كار گرفته اتد «تكنیك انتقال هسته سلول جسمی[5]»یا«اس . سی .ان .تی» (Scnt) نام دارد، اما نام مطبوعاتی و عامه پسند «كلونینگ» یا «شبیه سازی» بر آن غلبه پیدا كرده است. توحید در خالقیّت یعنی اعتقاد به اینكه تنها خالق و آفریدگار حقیقی، خداست و همه هستی مخلوق اوست و خالقیت سایر موجودات جنبه استقلالی نداشته، تابع اراده و مشیّت خداوند است بنابراین اصطلاح شبیه سازی به پدیدة خاصی اطلاق می شود كه طی فرایندی تازه از سلول غیر جنسی، تولید مثل صورت می گیرد و در واقع وجه نوآوری در این تكنیك خاص علمی، تغییر مسیرتولید مثل و باروری از طریق سلول غیر جنسی مذكر است. جمع بندی 1. اگر تصور درستی از شبیه سازی پیدا كنیم خواهیم دانست كه این عمل تنها تغییری در فرایند تولید مثل است همانند آنچه در مورد گیاهان ده ها سال است مورد استفاده قرار می گیرد و كسی در آن مورد نه این اصطلاح را به كار می برد و نه آن را آفرینشی خاص می شمرد. 2. به فرض اینكه موجود جدیدی با خصوصیات تازه تولید شود آیا به معنای خلقت مستقل و بدون بهره گیری از نعمت ها و آفریده های دیگر خداست؟ آیا بشر توان ابداع موجودی جدید را بدون استفاده از امكانات و مخلوقات خدا، و به طور مستقل ـ و نه با وابستگی به ارده تكوینی و قدرت الهی ‌ـ دارد؟ آیا این خلاقیت های بشری چیزی بیش از تغییر شرائط و نوعی مونتاژ است؟ آیا بشر می تواند مواد اولیه لازم برای ابداعات خود را نیز به طور كامل تولید كند به گونه ای كه خلق آن اثر كاملاً از او باشد ؟ 3. آیة كریمه مورد اشاره درصدد نفی خالقیت مستقل غیر خداست و منافاتی با ابداعات غیر مستقل بشر ندارد و این نوآوری ها به بركت رشد علم و فن آوری بشر است، اگر خداوند عقل و قدرت و زمینه های مناسب را برای بشر نمی داد، آیا او می توانست چنین ابداعاتی داشته باشد؛ به قول مولوی «ای دوست شكر بهتر یا آنكه شكر سازد» پی نوشت ها : [1] . حج/‌ 73. [2] . ر. ك، طباطبائی، سید محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج14، ص 585. [3] . سبحانی، جعفر، الالهیات، موسسة امام صادق ـ علیه السّلام ـ چاپ پنجم، ج 2، ص 43. [4] . سعیدی مهر، محمد، آموزش كلام اسلامی، انتشارات كتاب طه، ‌چاپ دوم، ‌ج 1، ص 108-109. [5] . Somatic cell nucear Transfer بخش قرآن تبیان منبع : اندیشه قم