پاسخی به منکران معاد ! " لوح محفوظ" ، همان لوح " علم بى‏پایان پروردگار" است، در این لوح همه چیز ثبت و ضبط است، و هیچگونه تغییر و دگرگونى در آن راه ندارد. جهان پهناور هستى نیز انعكاس از این لوح محفوظ است، چرا كه همه ذرات وجود ما و همه گفته‏ها و اعمال ما در آن محفوظ مى‏ماند، هر چند ظاهراً چهره عوض مى‏كند، اما هرگز از میان نمى‏رود. به پروردگار سوگند ، قیامت خواهد آمد! « وَ قالَ الَّذِینَ كَفَرُوا لا تَأْتِینَا السَّاعَةُ قُلْ بَلى‏ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّكُمْ عالِمِ الْغَیْبِ لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرُ إِلاَّ فِی كِتابٍ مُبِینٍ ؛ و كسانى كه كافر شدند گفتند: قیامت براى ما نخواهد آمد. بگو: چرا، به پروردگارم كه آگاه از غیب و نهان است سوگند كه به سراغ شما نیز خواهد آمد. به میزان ذرّه‏اى در آسمان‏ها و در زمین از خدا پوشیده نیست، نه كوچك‏تر از آن و نه بزرگتر از آن، نیست جز آن كه در كتاب روشنِ (الهى ثبت) است.» (سبا ، 3) آیات قبل سوره سباء در عین اینكه از توحید و صفات خدا سخن مى‏گفت ، زمینه ساز مسأله معاد بود، زیرا مشكلات بحث معاد جز از طریق علم بى پایان حق حل نمى‏شود ، لذا در آیه مورد بحث نخست مى‏گوید:" كافران گفتند این دروغ است كه قیامتى در پیش داریم هرگز قیامت به سراغ ما نمى‏آید " : (وَ قالَ الَّذِینَ كَفَرُوا لا تَأْتِینَا السَّاعَةُ). نه تنها ما، براى هیچ یك از انسانها قیامتى در كار نیست! آنها مى‏خواستند از این طریق ، آزادى عمل پیدا كنند و هر كارى از دستشان ساخته است، به این امید كه حساب و كتاب و عدل و دادى در كار نیست انجام دهند. اما از آنجا كه دلائل قیامت روشن است قرآن با یك جمله قاطع و به صورت بیان نتیجه به پیامبر صلی الله علیه وآله مى‏گوید: آرى، به پروردگارم سوگند كه قیامت به سراغ همه شما خواهد آمد : (قُلْ بَلى‏ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّكُمْ). تكیه روى كلمه " رب" بخاطر این است كه قیامت از شؤون ربوبیت است، چگونه ممكن است خداوند مالك و مربى انسانها باشد و آنها را در مسیر تكامل پیش ببرد اما نیمه كاره رها كند و با مرگ همه چیز پایان گیرد، و زندگى او بى هدف و آفرینش وى هیچ و پوچ شود؟! پاسخی بر اشکال منکران و مخالفان معاد در سوره تغابن ، آیه 7 نیز روى همین وصف تكیه كرده، مى‏فرماید: « زَعَمَ الَّذِینَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلى‏ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لتنبئن بما عملتم ؛ كافران چنین پنداشتند كه هرگز برانگیخته نمى‏شوند، بگو: آرى به پروردگارم سوگند همگى در قیامت مبعوث مى‏شوید، سپس همه شما از اعمالتان و نتائج آن آگاه خواهید شد ! » و از آنجا كه یكى از اشكالات مخالفان معاد این بوده كه به هنگام خاك شدن بدن انسان، و پراكنده شدن اجزاى آن در اطراف زمین، چه كسى مى‏تواند آنها را بشناسد و جمع كند و به زندگى نوین باز گرداند؟ از سوى دیگر چه كسى مى‏تواند حساب این همه اعمال بندگان را در نهان و آشكار و درون و برون نگاه دارد و به موقع به این حسابها برسد؟ لذا در دنباله آیه اضافه مى‏كند او از تمام امور پنهانى با خبر است و به اندازه سنگینى ذره‏اى در تمام آسمانها و نه در زمین از حوزه علم بى پایان او بیرون نخواهد بود : (عالِمِ الْغَیْبِ لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ ) ، و نه كوچكتر از ذره، و نه بزرگتر از آن، مگر اینكه همه اینها در كتاب مبین ثبت و ضبط است : (وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرُ إِلَّا فِی كِتابٍ مُبِینٍ). به این ترتیب نه پراكند‏گى ذرات بدن انسانها در زمین، و نه آمیختن آن با موجودات دیگر، و نه حتى ورود این اجزاء در بدن سایر انسانها از طریق مواد غذایى هیچیك مشكلى براى اعاده آنها ایجاد نمى‏كند. اعمال آنها نیز در این جهان باقى مى‏ماند، هر چند تغییر شكل مى‏دهد، و او از تمام آنها به خوبى آگاه است. نظیر این تعبیر در " سوره ق ، آیات 3 و 4 " نیز آمده است ، آنجا كه مى‏گوید : « أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِیدٌ قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنا ؛آیا هنگامى كه ما مردیم و خاك شدیم باز مى‏گردیم؟ این بسیار بعید است ، ولى آنها باید بدانند كه ما مى‏دانیم زمین چگونه اجزاء آنها را كم مى‏كند، و در خود فرو مى‏برد و در نزد ما كتابى است كه همه این امور در آن محفوظ است .» « زَعَمَ الَّذِینَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلى‏ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لتنبئن بما عملتم ؛ كافران چنین پنداشتند كه هرگز برانگیخته نمى‏شوند، بگو: آرى به پروردگارم سوگند همگى در قیامت مبعوث مى‏شوید، سپس همه شما از اعمالتان و نتائج آن آگاه خواهید شد!» منظور از" كتاب مبین" چیست؟ بسیارى از مفسران گفته‏اند:همان " لوح محفوظ " است ، ولى این سؤال مطرح مى‏شود كه " لوح محفوظ " چیست؟ نزدیكترین تفسیرى كه براى " لوح محفوظ " مى‏توان بیان كرد، همان لوح " علم بى‏پایان پروردگار" است، آرى در این لوح همه چیز ثبت و ضبط است، و هیچگونه تغییر و دگرگونى در آن راه ندارد. جهان پهناور هستى نیز انعكاس از این لوح محفوظ است، چرا كه همه ذرات وجود ما و همه گفته‏ها و اعمال ما در آن محفوظ مى‏ماند ، هر چند ظاهراً چهره عوض مى‏كند، اما هرگز از میان نمى‏رود. پیامهای آیه: 1ـ نقل كلمات كفرآمیز براى نقد و ابطال آن مانعى ندارد. «قالَ ... قُلْ» 2ـ با طرح نظریّات مخالفان و ردّ آنها، مؤمنان را بیمه كنید. «قالَ ... قُلْ» 3ـ منكران معاد فقط ادّعا مى‏كنند و بر انكار آن دلیلى ندارند. «لا تَأْتِینَا السَّاعَةُ» 4ـ پاسخ مطالب كفرآمیز باید محكم باشد. «لا تَأْتِینَا السَّاعَةُ ... بَلى‏ وَ رَبِّی» ... 5ـ احاطه علمى خداوند بر همه چیز پشتوانه تحقّق قیامت است. «لَتَأْتِیَنَّكُمْ عالِمِ الْغَیْبِ» 6ـ زمان وقوع قیامت از امور غیبى است. «عالِمِ الْغَیْبِ» 7ـ دادگاه رستاخیز، بر اساس علم بى‏پایان الهى است. «عالِمِ الْغَیْبِ لا یَعْزُبُ عَنْهُ» 8ـ كوچكى و بزرگى اشیا در علم خدا اثر ندارد. «لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرُ» (چنان كه دیدن یك میخ كوچك یا برج بلند براى چشم یكسان است و اینگونه نیست كه نگاه به برج فشار اضافه‏اى به چشم وارد كند، علم خداوند به اشیاى كوچك و بزرگ نیز براى او یكسان است). آمنه اسفندیاری بخش قرآن تبیان منابع: 1- تفسیر ، نورج9 2- تفسیر نمونه ، ج18