شکرکردن یعنی ثنا و سپاس از نعمت‌دهنده. شکر یعنی یادآوری و توجه به نعمت‌هایی که خداوند به انسان داده اعم از اجزای مورد نیاز بدن، سلامتی، خانواده، مال و برکت و همه چیزهایی که خداوند در اختیار ما قرار داده است.

شکر به‌معنای ‌یادآوری و شناخت نعمت‌های خدا و اظهار قلبی و زبانی و عملی آن است. (راغب اصفهانی، المفردات، ص۲۶۵)

انواع شکر

اکثر مردم به‌خیال خود دائم در حال شکرکردن هستند و روزی ده‌ها بار با الفاظی چون الحمدلله، الهی شکر، خدایا شکر، سپاس خداوند گویند. اما قطعا این نوع شکرکردن، ناقص است و سپاسگزاری خداوند درست و کامل انجام نشده است. امام حسن علیه‌السلام فرمودند: این از پستی انسان است که شکر نعمت را به جا نیاورد. (بحارالأنوار، ج‌۷۵، ص۱۰۵)

بنا بر روایات شکر کامل سه مرحله دارد.  اظهار نعمت عبارت از استعمال آن در محل خودش است. پس شکر خدا به این است که انسان نعمت را در محل خودش بکار برده و در موقع استفاده از آن نیز متذکر خدا بوده باشد

- قلبی: یعنی انسان در درون قلب و وجود خود متوجه این موضوع است که همه هستی و دارایی‌اش اعم از مادی و معنوی از آن خداوند، و منشا آنها خداست.

- زبانی: شکر زبانی همین کاری است که اکثر مردم انجام می‌دهند و به زبان و با اذکاری چون الحمدلله، شکراً لله؛ خداوند را بخاطر نعمت‌هایی که داده، شکر می‌کنند.

- عملی: اما شکر عملی سخت‌ترین نوع شکرگزاری است. در این مرحله که کامل‌ترین نوع شکرکردن است؛ انسان نباید از نعمت‌هایی که در اختیار دارد در راه گناه و حرام استفاده کند. مثلا اگر از چشمانش برای دیدن تصاویر حرام استفاده نکرد و در جای درست از آنها بهره ببرد، شکرش را بجا آورده است. در این باره امیرالمومنین علیه‌السلام می‌فرماید: شُکْرُ کُلِّ نِعْمَةٍ اَلْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اَللَّهِ(بحارالأنوار، ج‌۶۸، ص۵۶)؛ شکر هر نعمتی این است که شما از گناه با آن اجتناب کنید؛ (یعنی با نعمت خدا معصیّت خدا را نکنید.)

علامه طباطبائی در توضیح آیه ۱۴۴ سوره آل‌عمران "...سیجزی اللّه الشاکرین" می‌نویسد: حقیقت شکر، اظهار نعمت است. چنانکه حقیقت کفری که مقابل آن است اخفاء نعمت می‌باشد و اظهار نعمت عبارت از استعمال آن در محل خودش است. پس شکر خدا به این است که انسان نعمت را در محل خودش بکار برده و در موقع استفاده از آن نیز متذکر خدا بوده باشد. (تفسیر المیزان، ج۴، ص۳۸)

همزمانی شکر با یاد خدا

قرآن کریم سپاس‌گزاری از خدا را قرین و همراه با ذکر پروردگار می‌داند و می‌فرماید: «فاذکرونی اذکرکم و اشکرولی ولاتکفرون. (بقره، ۱۵۲) یادکردن در اینجا به معنای پاک نمودن روح و نفس انسان از پلیدی‌ها و رذائل، برای دریافت رحمت الهی است. و منظور از شکر، یعنی استفاده نمودن از نعمت‌ها در جایگاه خودش. در این آیه به شکر عملی اشاره شده است.   

آثار شکرگزاری از خداوند

مرحله شکرگزاری عملی، کامل‌ترین نوع شکرکردن است؛ انسان نباید از نعمت‌هایی که در اختیار دارد در راه گناه و حرام استفاده کند. مثلا اگر از چشمانش برای دیدن تصاویر حرام استفاده نکرد و در جای درست از آنها بهره ببرد، شکرش را بجا آورده استدر روایات برای شکرگزاری از خداوند در برابر نعمت‌ها فواید و آثاری بیان شده که ارزش بالای شکرگزاری را می‌رساند.

- زیادشدن و افزایش نعمت‌ها: امام صادق‌علیه‌السلام می‌فرماید: مَنْ أُعْطِی الشُّکرَ أُعْطِی الزِّیادَةَ؛ کسی که شکر کند خداوند نعمت بیشتری به او عطا کند. (الکافی، ج۲، ص۹۵)

- رضایت‌مندی شاکر: زیادشدن نعمت باعث رضایت و آرامش فرد شاکر می‌شود. (الکافی، ج۲، ص۹۵)

- دوری از عذاب الهی: خداوند در قرآن می‌فرماید:

ما یفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِکمْ إِنْ شَکرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کانَ اللَّهُ شاکراً علیما (نساء، ۱۴۷)؛ اگر سپاس‌گزار باشید و ایمان آورید، خدا می‌خواهد با عذاب شما چه کند؟ و خدا همواره سپاس‌پذیرِ داناست.

- مصون ماندن از غم وگرفتاری‌ها: وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَکُور(فاطر، ۳۴)؛ سپاس خدایی را که اندوه از ما دور کرد، زیرا پروردگار ما آمرزنده و شکرپذیر است.

- در امان ماندن از فتنه‌ و وسوسه‌: امیرالمومنین علی علیه‌السلام می‌فرماید: «الشکر عصمة من الفتنة» (بحارالانوار، ج۷۵ ص۵۳)؛ شکرگزاری انسان را از فتنه و وسوسه‌ها حفظ می‌نماید.

- جبران کم و کاستی روزی: امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: کم و کاستی رزق و روزی بواسطه شکرگزاری جبران می‌شود. (تحف‌العقول، ص۲۸۵)

- بدست آوردن رضایت خداوند: اَوَّلُ ما یَجِبُ عَلَیْکُمْ لِلّهِ سُبْحانَهُ شُکْرُ أَیَادِیهِ وَ ابْتِغاءُ مَرَاضِیهِ(غررالحکم، ص۲۱۴)؛ نخستین چیزی که بر شما در برابر خداوند سبحان واجب است شکر نعمت‌های او و به‌دست آوردن موجبات خشنودی اوست.

- اطاعت از فرمان خداوند: ... وَاشْکُرُوا لِلَّهِ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ(بقره، ۱۷۲)؛ شکرگزار خداوند باشید اگر فقط او را می‌پرستید.

- گرامی و محترم‌شدن در نزد خداوند: امام صادق علیه‌السلام فرمود: کسی که در برابر نعمتی که به او رسیده، خداوند را شکر کند، از طرف خداوند گرامی داشته می‌شود. (میزان‌الحکمه، ح ۹۵۷۵)

- استمرار نعمت و قطع نشدن آن: امام محمدباقر علیه‌السلام می‌فرماید: افزایش نعمت از سوی خداوند قطع نگردد، مگر وقتی که شکرگزاری بندگان قطع گردد. (بحارالانوار، ج۷۱، ص۵۶)

- شناخت قدر نعمت: امام حسن عسکری علیه‌السلام می‌فرماید: قدر نعمت را شکرگزار و سپاس‌گزار می‌داند. (اعلام‌الدین، ص۳۱۳)شکر به‌معنای ‌یادآوری و شناخت نعمت‌های خدا و اظهار قلبی و زبانی و عملی آن است

- سعادت‌مندی شکرگزار: امام هادی علیه‌السلام می‌فرماید: شخص شکرگزار به سبب شکر، سعادتمندتر است تا به سبب نعمتی که باعث شکر شده؛ زیرا نعمت کالای دنیاست و شکرگزاری، نعمت دنیا و آخرت است. (بحارالانوار، ج۷۱، ص۴۱۷)

 - زمینه‌ساز آینده نعمت: امام حسین علیه‌السلام فرمود: شکر تو بر نعمت گذشته، زمینه‌ساز نعمت آینده است. (نزهة الناظر و تنبیه‌الخاطر، ص۸۰)

- زیادشدن عمر: امیرالمومنین علیه‌السلام شکرگزاری فراوان را یکی از دلائل طولانی شدن عمر معرفی می‌کند. (عیون الحکم والمواعظ، ص۲۷۵، ح ۴۹۹۹)

- نبود هیچ شری در شکرگزاری: امام حسن علیه‌السلام می‌فرماید: خیری که هیچ شری در آن نیست، شکر بر نعمت و صبر بر مصیبت ناگوار است. (تحف العقول، ص۲۳۴)

بنابراین متوجه این موضوع شدیم که شکرکردن در برابر نعمت‌های دنیوی و اخروی خداوند، آثار و پیامدهای بسیاری برای انسان دارد. و چقدر حیف است که انسان به سبب شکر نکردن، آثار و نتایج سپاس‌گفتن خداوند را از دست دهد.