پس از انقلاب و با شروع جنگ تحمیلی و اعمال تحریمها علیه کشور، جریان ضعیف نوآوریهای نظامی دچار وقفه شد. پس از آن تلاشهای وسیعی با رویکرد خوداتکایی در صنایع نظامی آغاز شد که الگوی غالب آنها، تکیه بر توان داخلی، استفاده از فرصتهای محدود همکاریهای فناورانه و سعی و خطا بود. نوآوری در عرصه نظامی، همواره یکی از عوامل اساسی در برتری و پیروزیها بوده است. در عصر حاضر، فناوری نقشی ویژه و کلیدی در برتری و موفقیت نظامی پیدا کرده و به این لحاظ، تحقیق و توسعه و دستیابی به فناوریهای برتر و تسلیحات پیشرفته از طریق نوآوری، اهمیت ویژهای دارد. سابقه نوآوریهای عمده در صنعت دفاعی کشور، بیشتر به دوران دفاع مقدس و پس از آن برمیگردد. در آن دوران، صنایع ملی و به خصوص صنعت دفاعی مجبور به طراحی و اجرای فرآیندهای نوآوری با رویکرد دروننگری و تکیه بر توانمندیهای داخلی بودند. بر اساس مصاحبههای صورت گرفته با نخبگان دفاعی و تحلیل محتوای متون مصاحبهها، میتوان فضای نوآوری در صنعت دفاعی بعد از انقلاب اسلامی را در دو بخش کلی دسته بندی کرد.
دوران دفاع مقدس
بخش اول، دوران جنگ تحمیلی است که اساس فرآیند نوآوری دفاعی در این فضا بر رفع نیازهای جبههها استوار بود که اضطرار و پاسخگویی سریع از مشخصههای بارز آن است. بنابراین زمان تحقق ایده تا محصول را میتوان بارزترین مشخصه فرآیند تحقق نوآوری دفاعی در این دوره برشمرد. عدم وجود ساختارهای حرفهای، تحقیق و توسعه دفاعی، تکیه بر توان داخلی و خودکفایی، بسیج تمامی ظرفیتهای ملی و داخلی، تامین کامل منابع مالی پروژهها و تاکید بر نوآوریهای محصولی از دیگر مشخصههای این دوران است. البته انجام فرآیند نوآوری دفاعی از طریق سعی و خطاهای مکرر موجب بالارفتن شدید هزینهها در این فضا گردید. در این فضا راهبردهای نوآوری ساختارمند نبود و نقشههای راهِ محصول و فناوری به صورت صریح، آشکار و طراحی شده دنبال نمیشد. در مجموع میتوان گفت خروجی غالب فرآیند نوآوری، بهبود مشخصههای عملیاتی محصولات موجود و در دسترس بوده است.
پس از جنگ تحمیلی
بخش دوم، دوران پس از جنگ تحمیلی است که اساس فرآیند نوآوری دفاعی در آن، پشتیبانی از دیپلماسی دفاعی و امنیتی کشور و افزایش قدرت بازدارندگی دفاعی کشور درمقابل تهدیدهای روزافزون بوده است. پس از پایان جنگ تحمیلی و با کاهش سطح اضطرار و پاسخگویی سریع، زمان و فرصت انجام نوآوری دفاعی بیشتر شد و موجب گردید که بخش دفاعی به سمت حرفهای کردن ساختارهای تحقیق و توسعه و ایجاد نهادهای نظاممند تحقق نوآوریهای دفاعی تمایل یابد. البته هم زمان نوع تهدیدات علیه کشور نیز از تهدیدات نظامی مستقیم به سمت تهدیدات دیپلماتیک اقتصادی، راه اندازی جنگ در منطقه و تهدیدهای غیر مستقیم و به نوعی جنگ سرد سوق پیدا کرد. در این فضا نیاز به تولید محصولات راهبردی با قابلیت پاسخگویی به تهدیدات منطقهای و فرامنطقهای و تهدیدات رژیم صهیونیستی در اولویتهای بازدارندگی دفاعی کشور قرار گرفت. در این فضا، استفاده بیشتر از مدلهای همکاری دفاعی با کشورهای دوست و مسلمان در دستور کار بخش دفاعی قرار گرفت و تعامل با نیروهای مسلح به عنوان مشتریان نهایی محصولات دفاعی و با هدف شناخت بهتر نیازهای آنها برای کاهش هزینههای متغییر محصولات در آینده پررنگتر از گذشته شد. تامین مالی پروژههای نظامی از فعالیتهای اقتصادی بخش دفاعی، شکلگیری ساختارهای حرفهای مدیریت پروژههای دفاعی، بازدارندگی و نمایش قدرت دفاعی در سطح جهان، تکیه بر ارتقاء روحیه خودباوری ملی و ... از مشخصههای بارز این دوره است.
مسیرهای چهارگانه تحقق نوآوریهای نظامی
مسیر اول: محصولات راکتی و موشکی مسیر دوم: محصولات قایق تندرو و پهپاد مسیر سوم: محصولات موشکهای زمین به زمین مسیر چهارم: محصولات حوزه زیر دریا مسیرهای چهارگانه تحقق نوآوری دفاعی در پروژههای دوران دفاع مقدس، مسیرهایی اقتضایی بودهاند که با توجه به عوامل گوناگون محیطی و در برخی موارد، به دلیل اجبار ناشی از تحریمها علیه جامعه علمی و تحقیقاتی کشور، طی شده است. جمعبندی تحلیل مسیرهای چهارگانه تحقق نوآوریهای نظامی برای دسته محصولات مختلف محوری بخش دفاعی دارای شباهتهای زیاد و برخی تفاوتها است. شباهت این مسیرها را میتوان ناشی از عوامل محیطی و مشترک تاثیرگذار بر آنها دانست. بطور مثال، تحریمها باعث شد که در بیشتر این فرآیندها، درونگرایی وجود داشته باشد و انجام تحقیق، توسعه و طراحی به نسبت خرید دانش فنی یا کپیسازی و مهندسی معکوس بیشتر رخ دهد. همچنین شروع تمامی این مسیرها از نیاز عملیاتی بوده که به دلیل شرایط ویژه تهدیدهای حاکم بر کشور رخ داده است. در تمامی این مسیرها نهادسازی و تشکیل تیمهای پژوهشی و ایجاد نهادهای صنعتی، تولید و بهرهبرداری به دلیل خوداتکایی کشور به تولید محصولات بومی اتفاق افتاده است. همچنین در تمام این مسیرهای نوآورانه فرآیند تکاملی طی شده، به این معنی که بهبود مشخصههای عملکردی محصول با هدف رفع نیازهای نیروهای مسلح در دستور کار قرار داشته و همه مسیرهای نوآورانه دفاعی دارای مولفههای افزایش عمق ساخت، توسعه خانواده محصول و توسعه محصولات جدید بوده است.
استمرار نوآوری
از نگاهی دیگر میتوان گفت که تمامی این مسیرها از سه مرحله کلی کشش تقاضا، توسعه قابلیت و استمرار نوآوری گذر کردهاند. نقطه آغاز هر ۴ مسیر، نیاز عملیاتی بوده که نشان از حضور پر رنگ طرف تقاضا و ایجاد کشش و مطالبه واقعی برای تحریک نوآوری دارد. تشکیل تیم پژوهشی در مسیر نوآوری، حتی برای محصولاتی که با بهرهبرداری از یک نمونه خارجی شروع شدهاند، نشان دهنده اهمیتی است که صنعت دفاعی برای توسعه و ایجاد ظرفیت جذب فناوری قائل بوده است. نکته دارای اهمیت دیگر این است که تمرکز تمامی این مسیرها بر پویایی و استمرار نوآوری است. افزایش عمق تولید داخل، توسعه خانواده محصول و توسعه محصولات جدید، نتیجه استمرار نوآوری است که این موضوع هم ریشه در اعتقادات آرمانی و انقلابی متخصصان و سیاست گذاران دفاعی دارد و هم رویکردهای نامتقارن در الگوهای دفاعی جمهوری اسلامی ایران، تقویت کننده این رفتار است. چراکه نوآوری و توسعه و بهبود محصولات منجر به غافلگیری میشود و مسلم است که باید کارکردهای سامانههای دفاعی را تا حد ممکن برای دشمن، پیش بینی ناپذیر نمود.
