آل بویه و دهه محرم در عزای حسین علیهالسلام
ایرانیان برای اولین بار در زمان حکومت آل بویه به صورت رسمی دهه محرم را در عزای امام حسین علیهالسلام گذرانده اند. تا قبل از آن عصر شیعه قدرت سیاسی نداشت. با به قدرت رسیدن آل بویه، شیعیان توانستند عزاداری علنی داشته باشد و معزالدوله دیلمی که پایهگذار آل بویۀ عراق، خوزستان و کرمان بود دستور داد در روز عاشورا همه بازارها تعطیل شود و مردم در بیرون از منازل عزاداری کنند.
در حقیقت، آل بویه اولین حکومتی بود که به زیارت اماکن مقدس رسمیت داد و حاکمان و بزرگان این خاندان در فرصتهای مختلف برای زیارت امام حسین علیهالسلام به کربلا میرفتند. برخی از این حاکمان مثل:
عزالدوله بختیار که شریف ابوالحسن محمد بن عمر را به نیابت خود در بغداد منسوب کرد و به همراه ابن بقیه وزیر به زیارت امام حسین علیهالسلام به کربلا رفت.
عضد الدوله از مقتدرترین حکام آل بویه به شمار میآید و بارها در عاشورا و دیگر ایام به زیارت قبر امام حسین علیهالسلام رفت و به عمران و آبادانی کربلا پرداخت. عضد الدوله همچنین به مجاوران بینوای کربلا رسیدگی کرد و مواد اولیه غذاییشان را تامین میکرد.
جلال الدوله به دلیل دیانت و محبتی که نسبت به حضرت داشت نزدیک به یک فرسنگ از مسیر را با پای پیاده طی کرد و موفق شد تا یکبار در طول حکمرانی پراز هرج و مرج، به زیارت امام حسین علیهالسلام در کربلا برود.
و عماد الدین دیلمی حاکم دیگر آل بویه که هنگام عزیمت به عراق به زیارت کربلا مشرف شد.
محرم در صفویه
سلسله صفویه دومین حکومت شیعی است که پادشاهان آن به صورت رسمی به زیارت امام حسین علیهالسلام میرفتند. صفویان مذهب تشیع را به عنوان مذهب رسمی ایران اعلام و در تثبیت آن تلاش کردند. همچنین به زیارت ائمه علیهمالسلام خصوصا امام حسین علیهالسلام کوشیدند و هم مردم را به آن تشویق میکردند.
در دربار صفویان ، ایام محرّم و روزهای عاشورا، روضة الشهدا خوانده میشد علاوه بر این شاهان این سلسله در مراسم عمومی روز عاشورا ، در میدان شهر، حضور داشتند و گروههای عزادار از جلوی آنها می گذشتند. لباس عزا به تن می کردند و املاکی برای برپایی مراسم عزاداری ، وقف می نمودند.
شاه اسماعیل صفوی
شاه اسماعیل صفوی موسس سلسلهی صفویه در سال ۹۱۴ هجری قمری بعد از فتح بغداد به سمت کربلا حرکت کرد و به زیارت امام حسین علیهالسلام پرداخت. شاه اسماعیل در این سفر هدایای گرانبهایی را به آستان مبارک تقدیم کرد و همچنین پس از اعطای هدایا و نذورات فراوان به خادمان و مجاوران حرم راهی نجف اشرف شد.
شاه عباس اول
شاه عباس صفوی برای فتح مجدد عراق لشکر کشی کرد و بعد از دو ماه جنگ و محاصره، بر جنوب بین النهرین تسلط یافت و نیروهای عثمانی را از آن منطقه بیرون کرد. او بعد از مدتی به زیارت نجف رفت و بعد از ۱۰ روز اقامت در آنجا، با پای پیاده و در هوای گرم برای زیارت امام حسین علیهالسلام به کربلا رفت.
همچنین بار دیگر عزم زیارت کربلا کرد و بعد به نجف و کاظمین رفت. همزمانی این ایام با ماه رجب و آگاهی شاه عباس از احادیث صحیح دربارهی ثواب بسیار زیارت امام حسین علیهالسلام در ماه رجب، شاه صفوی را برای سومین بار عازم کربلا کرد.
عزاداری شاه عباس در سفرهای جنگی
شاه عباس حتی در سفرهای جنگی هم عزاداری امام حسین علیهالسلام را برگزار میکرد؛ از جمله در ماه محرم سال 1013(ه.ق) که قلعه ایروان را محاصره کرده بود و با ترکان عثمانی در حال جنگ بود. در شب عاشورا از پایگاه و قرارگاه شاه عباس چنان فریاد فغان و روضه بلند شده بود که افراد در قلعه وحشت کردند و به گمان اینکه شاه عباس فرمان حمله شبانه و ناگهانی را صادر کرده تسلیم شدند. همچنین شاه عباس در جنگ دشوار با اُزبکها مراسم عاشورای سال 1011 (ه.ق) را با سربازانش در سواحل رودخانه خطب برگزار کرد.
شاه صفی
پس از شاه عباس نوه او شاه صفی به حکومت رسید. شاه صفی یکبار در دوم شعبان و بار دیگر در چهاردهم شعبان همان سال به زیارت کربلا مشرف شد او همچنین در ۱۷ شعبان سال بعد برای سومین بار به منظور زیارت امام حسین علیه اسلام رهسپار کربلا شد. شاه صفی در این سفرهای زیارتی، هدایا و نذورات قابل توجهی را به خادمان و مجاوران حرم شریف بخشید و به مرمت و توسعه بنا و آبرسانی شهر کمک کرد که نقش مهمی در رونق شهر داشت.
شاه سلیمان و عزاداری به شکل نمایش
شاه سلیمان در طول ۱۰ روز اول ماه محرم، دسته های محرم را احضار میکرد تا نمایشهای خود را اجرا کنند. هر ۱۰ شب را به همه دستهها که بیش از 4000 نفر بودند، شام میداد و برای مساجد هم طعام میفرستاد تا بین فقرا تقسیم شود. در اصل شاه سلیمان سعی میکرد که آیینهای محرم را از حالت سیار به حالت ثابت (نمایشهایی که در مکان ثابتی اجرا شود) تغییر دهد
شاه تهماسب
سوگ نامه بلند و پُرآوازه و بی نظیر محتشم کاشانی ـ که به درخواست شاه تهماسب و در دوران صفویه سروده شده که با این بیت، آغاز می شود :
باز این ، چه شورش است که در خلق عالم است ؟ باز این ، چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است ؟
بطور خلاصه در دوران شاه اسماعیل عزاداری بیشتر بصورت عامیانه و عاطفی بود و شاه هم با آن همراه شد. در دوران شاه عباس جنبه حماسی و جنگجویی حادثه عاشورا، بیشتر مورد توجه قرار گرفت که شاید این نوع عزاداری بیشتر مورد پسند شاه عباس بود که همراهی شاه را هم با خود داشت
در دورانی که از اقتدار صفوی کاسته میشد، عزاداری از حالت آیینی خود خارج شده بود و در حال نمایشی شدن بود؛ بطوری که در دوران شاه سلطان حسین میزان شرکتهای عمومی با رشد نمایش عزاداری بر روی سکوهای چرخدار افزایش یافته بود.
محرم در قاجار
در عصر قاجار با شروع ماه محرم خیابانها و کوچه و شهر به پرچمهای سیاه مزین میشد و در تهران نزدیک به دویست هیات مراسم عزاداری برقرار بود؛ در این میان شاهان نیز همراه با مردمی که رسوم و آداب عزاداری محرم را به جا میآوردند مراسم سوگواری برگزار می کردند. بسیاری بر این باورند که دوره قاجار بیشترین تنوع در گونههای عزاداری را مرسوم کرد، چرا که علاوه بر شبیه خوانی و تعزیه، بر پایی سقا خانه؛ تیغ زنی، سخنوری، مراسم دفن شهدای کربلا، مراسم تشت گذاری و.. . نیز در این دوره مرسوم شد
ناصر الدین شاه
ناصر الدین شاه چهارمین پادشاه از سلسلهی قاجار در طول دوران سلطنت خود با ساخت تکیه دولت هر شب مراسم روضه خوانی و سوگواری برگزار میکرد.
گفته میشود مراسم ویژه عزاداری در تکیه دولت از روز اول محرم و با حضور دهها روضهخوان که برای گرم کردن مجلس یکی پس از دیگری به منبر میرفتند آغاز میشد و آنان اشعاری در رثای سیدالشهدا علیهالسلام صدایی خوش قرائت می کردند و در ادامه با حضور ناصرالدین شاه مراسم تعزیه خوانی آغاز میشد و تعزیه خوانها در سکوی مرکزی تکیه به نقل و اجرای مصیبت عاشورا میپرداختند.
ناصرالدین شاه در کربلا
ناصرالدین شاه برای زیارت عتبات عالیات از ایران عازم عراق شد. او در این سفر دو بار در کربلا اقامت داشت. بار اول روز پنج شنبه هفتم رمضان وارد کربلا شد و تا سیزدهم در شهر توقف کرد و بعد برای زیارت امام علی علیهالسلام عازم نجف شد. او دوباره بیستم رمضان عازم کربلا شد و تا بیست و چهارم این ماه در شهر اقامت داشت. ناصر الدین شاه در این سفر علاوه بر زیارات قبور مطهر اهل بیت علیهم السلام خصوصا امام حسین علیهالسلام با بزرگان و علمای شهر دیدار کرد و توصیه کرد تا قسمتهایی از مراقد شریف که رو به خرابی بود تعمییر شود.
پادشاهانی که در کربلا دفن شدند
پادشاهان آلبویه قدیمیترین پادشاهان دفن شده در حائر حسین علیهالسلام هستند. بسیاری از این امیران شیعه در توسعه، بازسازی و تزیین حرم امام حسین علیهالسلام و دیگر امامان شیعه نقش مؤثری داشتند. چند نفر از آنها در داخل بقعهای در صحن کوچک خاک شدهاند.
مظفرالدین شاه قاجار، محمدعلی شاه و احمدشاه
از پادشاهان قاجار که داخل رواق فقیهان یا رواق پادشاهان دفن شدهاند و روی قبرها با موزائیک فرش شده است.
امیر کبیر
میرزا تقیخان هزاوهای مشهور به امیرکبیر، صدر اعظم معروف و شهیر عصر ناصرالدین شاه است که به دستور وی در 1298 ه.ق در حمام فین کاشان به قتل رسید و در رواق پادشاهان به خاک سپرده شد. در کنار قبر او فرزندش ساعدالملک و برادرش میزا حسین خان دفن شدهاند.
