عدهای در باب عید غدیر چنین شبهه کردهاند که عیدانگاری این روز بدعتی است که برای نخستین بار شیعیان آن را رسم کردهاند. در نوشتار حاضر، به پارهای از مستندات روایی و تاریخی اشاره خواهیم کرد که خلاف این ادعا را نشان میدهد.
عدهای از مورخان سنی مانند ابن تَیْمِیّه حَرّانی (م 728 ق)، نُویری (م732 ق) و مِقریزی (م 765 ق)، در گزارشهای تاریخی خود ادعا کردهاند که عید شمردن روز غدیر، بدعتی شیعی بوده و هیچ پیشینهای در تاریخ صدر اسلام ندارد. مِقریزی نوشته: «اولین باری که این عید در اسلام معروف شد، در زمان فرمانروایی معزالدوله علی بن بویه، در عراق بود، وی آن را به سال 352 هجری، به وجود آورد و از آن پس، شیعیان این روز را عید قرار دادند.» (الخطط، ج2، ص 222) نویری نیز نوشته: «عیدى است که شیعیان، بدعت گذاشتهاند و آن را عید غدیر نامیدهاند، و سبب آن را مؤاخات (عقد اخوّت) پیامبر اسلام با على بن ابى طالب در روز غدیر خم دانستهاند. و روزى که این عید را در آن بدعت نهاده اند، روز هجدهم ذى الحجّه است؛ زیرا مؤاخات در سال دهم هجرت در آن روز واقع شده و آن در حجّة الوداع بوده است... نخستین کسى که این عید را بدعت نهاد، معزّ الدوله ابوالحسن على بن بُوَیْه بود. پس از بدعت گذارى شیعه و قرار دادن آن به عنوان سنّت، عوامِ اهل سنّت نیز در سال (389) روزى را که هشت روز بعد از عید شیعه قرار دارد، به عنوان روز سرور خویش قرار دادند و گفتند: در این روز پیامبرصلى الله علیه وآله به همراه ابوبکر صدّیق داخل غار شدند، لذا آنان در این روز به اظهار زینت و آزین بندى و روشن کردن آتش پرداختند» (نهایه الارب فی فنون الادب، ج1، ص177) و بالاخره ابن تیمیه مینویسد: «عید گرفتن این روز هیچگونه دلیلی ندارد و در بین سلف، چه از اهل بیت و چه از دیگران، کسی آن را جشن نگرفته است» (اقتضا الصراط المستقیم، ص ۲۹۴)
نقد و بررسی
اگر گزارشهای تاریخنویسان یادشده را غرضورزانه تلقی نکنیم در نگاهی خوشبینانه باید گفت آنها در تاریخنگاری خود حرفهای عمل نکردهاند؛ حال یا حقیقت را نیافته یا فروگذاشتهاند. اکنون برای روشن شدن حقیقت امر، پارهای از شواهد روایی و تاریخی را مرور میکنیم که خلاف ادعای گفته شده را نشان خواهد داد.
نخستین کسی که روز غدیر را عید اعلام کرد و به بزرگداشت آن سفارش نمود شخص پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله بود. پس از ایشان نیز برخی از پیشوایان شیعی مثل امام اول، ششم، هشتم و یازدهم در شرایط مختلف تقیه و غیر آن، به برپایی جشن و سرور در روز هجدهم ذی الحجه توصیه کردهاند
یک. مستندات روایی
در این زمینه روایات فراوانی در منابع فریقین به دست ما رسیده که نشان میدهد شیعه از پیش خود این روز را عید نشمرده بلکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از همان روز نخست، این روز را عید به شمار آوردند و پس از آن، اهل بیت علیهمالسلام نیز به ایشان تاسی کردند. 1. علامه امینی در کتاب الغدیر، روایتی آورده که پیامبر صلیاللهعلیهوآله به امام علی علیهالسلام سفارش کرد که مسلمانان این روز را عید بگیرند و بزرگ بشمارند. (الغدیر، ج 1، ص 285 و286) 2. امام علی علیهالسلام خود پس از رسیدن به حکومت، در سالی که روز جمعه در هجدهم ذی الحجه واقع شده بود، در خطبهای که بر مردم خواندند فرمودند: ان الله عز و جل جمع لکم معشر المؤمنین فی هذا الیوم عیدین عظیمین کبیرین؛ «خدای عزوجل در این روز، دو عید عظیم بزرگ را برای شما گروه مؤمنان جمع کرده است.» (مصباح المتهجد، ص 698) 2. مستند سوم، روایتی از امام صادق علیهالسلام است که فرمودند: «عید غدیر، بزرگترین عید خدا است. خدا هیچ پیامبری را مبعوث نکرده مگر اینکه این روز را عید دانسته و اهمیت آنرا به مردم اعلام کرده است…» (تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، ج 3، ص 143)
دو. گزارش تاریخی مسعودی
طبق ادعای مقریزی، معزالدوله علی بن بویه (۳۲۵-۳۵۶ق) پایۀ این بدعت را در سال 352 قمری نهاده است! این در حالی است که مسعودی که 6 سال پیش از این تاریخ از دنیا رفته، (364 ق) در کتاب التنبیه و الاشراف (ص221) نوشته: «فرزندان على علیهمالسلام و پیروان مذهب تشیع این روز را پاس مىدارند»
سه. تبریک شیخین
علاوه بر آنچه گفته شد در منابع معتبر عامه نقل شده که ابوبکر و عمر در روز غدیر، به حضرت امیرالمومنین علیهالسلام بابت انتصاب به مقام ولایت تبریک گفتند. تفصیل آن را میتوانید در مجلد نخست کتاب الغدیر( صفحات267 تا 289) بخوانید. نتیجهگیری هر چند آل بویه (قرن چهارم) در برگزاری جشن عید غدیر به صورت رسمی و شکوهمند، نهایت اهتمام را داشتند اما نخستین کسی که روز غدیر را عید اعلام کرد و به بزرگداشت آن سفارش نمود شخص پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله بود. پس از ایشان نیز برخی از پیشوایان شیعی مثل امام اول، ششم، هشتم و یازدهم در شرایط مختلف تقیه و غیر آن، به برپایی جشن و سرور در روز هجدهم ذی الحجه توصیه کردهاند.
