آنچه در اسلام در باب ارث بیان شده، در واقع انقلابی به نفع زنان است. در جاهلیت، زن و دختران میت از ارث محروم بودند و تمامی میراث میت به پسرانش انتقال می‌یافت، لکن اسلام قوانین جاهلی را باطل نمود(تفسیر روض الجنان، ج10، ص268) و زن را در زمره وراث میت قرار داد و به زن از همان ابتدا، در مالکیت و تصرف در اموال، استقلال داد، امری که به تازگی و در دو قرن اخیر به تدریج وارد قوانین کشورهای اروپایی شد. نظام اقتصادی اسلام یک مجموعه است و جزئی‌نگری و صرفا بررسی یه بخش از آن، عادلانه و یا ظالمانه بودن یک حکم را نمی‌رساند. مثلا حکم نفقه یا ارث باید در مجموعه حقوق و احکام اقتصادی - که بعضی به سود و برخی به ضرر زن است - مورد توجه قرار گیرد. نظام اقتصادی اسلام یک مجموعه است و جزئی‌نگری و صرفا بررسی یه بخش از آن، عادلانه و یا ظالمانه بودن یک حکم را نمی‌رساند. مثلا حکم نفقه یا ارث باید در مجموعه حقوق و احکام اقتصادی - که بعضی به سود و برخی به ضرر زن است - مورد توجه قرار گیرد. بررسی ارث زن در اسلام با توجه به این که ارث باید در کل نظام و احکام اقتصادی اسلام بررسی شود به ذکر نکاتی می‌پردازیم. قبل از اسلام و در زمان ظهور اسلام، زنان در میان همه اقوام و ملل بشری در سطح دنیا از ارث محروم بودند. زن به هیچ یک از عناوین همسر، مادر، دختر و یا خواهر ارث نمی‌برد. اسلام در زمینه ارث، انقلاب به وجود آورد. اولین نظام حقوقی جهانی بود که به زنان حق ارث عطا کرد. تمام قوانین ظالمانه دوران جاهلیت را که بر پایه اعتقادات و آداب و رسوم قبیله‌ای بود، را منسوخ کرد. در دوران جاهلی نه تنها به زن ارث نمی‌دادند، بلکه او را همانند دیگر اموال متوفی، به ارث می‌بردند. این قانون جاهلی به وسیله قرآن کریم منسوخ شد. (نساء،19) اسلام برای اولین بار زن را به عناوین دختر، خواهر، مادر و...، وارث شمرد و به عنوان یک قانون اعلام کرد: مردان را از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان به جای می‎گذارند، بهره‌ای است. زنان را [نیز] از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان به جای می‌گذارند، بهره‌ای است؛ چه کم باشد یا فراوان و این بهره‌ای قطعی و واجب شده است.(نساء،7) ارث زن همیشه نصف نیست با بررسی در قوانین ارث درمی‌یابیم که همیشه میزان ارث زن نصف مرد نیست بلکه گاهی مساوی و حتی در برخی موارد بیشتر از مرد است. در ادامه به برخی موارد اشاره می‌کنیم. 1- ارث بر مبنای خویشاوندی نَسَبی(رَحِم) و سببی(ازدواج) است. در مبنای رَحِم(نسبی) زن و مرد هر دو سهیم‌اند. مثلا پدر و مادر، دختر و پسر یا دایی و خاله و... هر دو با هم در یک طبقه جای می‌گیرند و ارث می‌برند. اینگونه نیست که مادر ارث نبرد و پدر ببرد یا پسر ارث ببرد و دختر نبرد. 2- در مبنای رَحِم و قرابت نسبی، خویشاوندان همه در یک رتبه نیستند. بلکه آنان که به متوفی نزدیک‌ترند، خواه زن باشند یا مرد، اولویت دارند. مثلا پدر و مادر، و دختر و پسر متوفی نزدیک‌ترین افراد به اویند. با وجود آنان، دیگران که خویشاوندان دورترند، از متوفی ارث نمی‌برند. پس اگر متوفی یک دختر داشته باشد و چند برادر، ارث را دختر می‌برد و به برادرها چیزی نمی‌رسد و در این مبنا جنسیت دخالتی ندارد.  به صورت کلی نمی‌توان ادعا کرد که ارث زن همیشه کمتر از مرد است، زیرا در مواردی ارث زن و مرد، مساوی و در موارد دیگر ارث زن از مرد بیشتر است. البته در بیشتر موارد ارث زن از ارث مرد کم‌تر است. 3- در بحث ارث زن، اینگونه نیست که همیشه سهم زن از سهم مرد کمتر باشد، بلکه گاهی مساوی و گاهی سهم زن بیشتر است. مثلا: - در مواردی که زن و مرد مساوی ارث می‌برند. مثلا در صورتی که میت، فرزند داشته باشد، پدر و مادرش هر کدام به طور یکسان(یک ششم) ارث می‌برند. سهم پدر به عنوان مرد بودن بیش از سهم مادر نیست. - در مواردی سهم زن بیش از سهم مرد می‌باشد. مانند موردی که میت غیر از پدر و دختر، وارث دیگری نداشته باشد. در این جا پدر یک ششم می‌برد. دختر یک دوم و بقیه به همین نسبت بین آن دو تقسیم می‌شود. نیز مانند موردی که میت دارای نوه باشد و فرزندان او در زمان حیات وی مرده باشند که در این جا نوه پسری سهم پسر را می‌برد. نوه دختری سهم دختر را. یعنی اگر نوه پسری دختر باشد و نوه دختری پسر باشد، دختر دو برابر پسر ارث می‌برد.(جوادی آملی، زن در آینه جمال و جلال، ص346) - همچنین در مواردی زن سهم بیشتری می‌برد مانند زمانی که تعداد فرزندان زیاد باشد که سهم زن(یک هشتم) از سهم تک تک فرزندان پسر بیش‌تر می‌شود. بنابراین به صورت کلی نمی‌توان ادعا کرد که ارث زن همیشه کمتر از مرد است، زیرا در مواردی ارث زن و مرد، مساوی و در موارد دیگر ارث زن از مرد بیشتر است. البته در بیشتر موارد ارث زن از ارث مرد کم‌تر است. 4- اصل کلی بر تقسیم ارث به نسبت دو بر یک بین دختر و پسر است. اما اسلام برای موارد خاص هم راهکار قرار داده است. اگر در اثر شرایط خاصی حمایت بیشتری از زن یا دختر، ضروری به نظر آید، در چنین مواقعی صاحب مال با اتخاذ تدابیری که در شرع مقدس آمده است، می‌تواند حمایت لازم را از فرد مذکور به عمل آورد؛ بدین معنا که اگر پدری احیاناً حمایت بیشتری از دختر خود را ضروری تشخیص دهد می‌تواند در ایام حیات خود، قسمتی از اموال خود را به او هبه نماید، یا این‌که از محل ثلث اموال خود، مبلغی بیش از سهم الارث را از باب وصیت به دختر خود اختصاص دهد.  اگرچه به ظاهر، سهم مرد دو برابر سهم زن است، لکن در عمل بهره واقعی او از ثروت‌های جامعه به مراتب کمتر از زن است. چه این‌که مرد در مقابل ارث زیادتری که می‌گیرد، مسئولیت‌های مالی سنگین‌تری نیز بر دوش دارد راز تفاوت میزان ارث زن با مرد مضمون پاسخ امام صادق علیه‌السلام در جواب به شبهه ابن ابی العوجاء در مورد ارث این نکات بدست می‌آید: می‌یدمی‌نتنزاز مبانی مهم ارث، رعایت سود و زیان است که کاملا عقلانی و عادلانه است. مرد دارای مسئولیت‌های اقتصادی متعددی است که زن از آن‌ها معاف است، بلکه بعضی از آنان در قبال زن می‌باشد. مثلا مرد باید مهریه و نفقه به همسرش بدهد، نفقه فرزندان را بپردازد. در پرداخت دیه قتل خطایی مردان خاندان باید شرکت کند. زن علاوه بر این که از پرداخت همه اینها به عنوان تکلیف معاف است، نفقه و مهریه هم می‌گیرد. پس لازم است این بار سنگین که بر عهده مرد گذاشته شده با اختصاص فایده‌ای به او، جبران گردد.(من لایحضره الفقیه، ج4، ص351)  در شرع اسلام، تکالیفی برعهده مرد گذاشته شد که مستلزم صرف مال است؛ مانند هزینه‌هایی که مرد باید در راه جهاد بپردازد و یا جایی که یکی از بستگان، به صورت خطایی مرتکب قتل یا جرحی شود، مرد به عنوان عاقله، در پرداخت دیه مقتول، مسئولیت دارد، در حالی‌که زن هیچ مسئولیتی در این زمینه‌ها ندارد. اگرچه به ظاهر، سهم مرد دو برابر سهم زن است، لکن در عمل بهره واقعی او از ثروت‌های جامعه به مراتب کمتر از زن است. چه این‌که مرد در مقابل ارث زیادتری که می‌گیرد، مسئولیت‌های مالی سنگین‌تری نیز بر دوش دارد. در یک کلام می‌توان گفت: علت تفاوت ارث زن و مرد به دلیل ایجاد توازن و تعادل میان حقوق و تکالیف هر یک از آنان است. امام در پاسخ می‌فرماید: به دلیل این‌که مرد تکالیف بیشتری داشته و مسئولیت‌های سنگین‌تری بر دوش دارد. مرد باید به جهاد برود و مخارجی را در این زمینه متحمل شود، مرد باید علاوه بر مخارج خود، مخارج زندگی همسر خود را نیز تأمین نماید. مرد در ردیف عاقله است و باید در جنایت خطایی بستگان خود، با پرداخت مال، معاونت نماید در حالی‌که زن چنین وظایفی را ندارد.(وسائل الشیعة، ج26، ص93)    در واقع می‌توان ادعا کرد که آنچه زن از ارث و مهریه نصیبش می‌شود، پس‌انداز او قرار می‌گیرد، در حالی‌که سهم‌الارث مرد، صرف مخارج زندگی خود و همسر و فرزندانش می‌شود. در مقابل وظایفی که مرد برعهده دارد، زن از پرداخت هرگونه هزینه‌ای معاف است و حتی نسبت به تأمین مخارج خود از قبیل پوشاک، خوراک و... هیچ‌گونه مسئولیتی ندارد؛ لذا در عمل، این زن است که سهم بیشتری از اموال را در اختیار می‌گیرد. در واقع می‌توان ادعا کرد که آنچه زن از ارث و مهریه نصیبش می‌شود، پس‌انداز او قرار می‌گیرد، در حالی‌که سهم‌الارث مرد، صرف مخارج زندگی خود و همسر و فرزندانش می‌شود با توجه به مطالب ذکر شده می‌توان علل نصف بودن ارث زن را در سه بخش خلاصه نمود: الف) مهریه: هنگام انعقاد عقد ازدواج، مرد مکلف است مهریه‌ای مناسب برای زن در نظر بگیرد که هر وقت زن آن‌را مطالبه نمود، باید مهریه را در اختیار او قرار دهد. در غیر این ‏صورت زن هیچ وظیفه‌ای نسبت به تمکین در مقابل شوهر ندارد. پس، از ابتدای شروع زندگی، مرد شرعاً مکلف است مهریه‌ای برای زن مقرر دارد و این یکی از عللی است که در برخی سخنان اهل‌بیت‏(ع) به آن اشاره شده است. (کنز الدقائق، ج3، ص343) ب) نفقه: در زندگی زناشویی، مرد مکلف است علاوه بر تأمین مخارج زندگی خود، مخارج زن و فرزندان را نیز به عهده بگیرد، تأمین خوراک، پوشاک و مسکن متناسب با شأن زن از جمله وظایف مرد است. زن حتی اگر ثروت کلانی هم داشته باشد، هیچ مسئولیتی در زمینه تأمین مخارج خود و فرزندانش ندارد. زن نه تنها هیچ بار مالی را در زندگی زناشویی بر دوش نمی‌کشد، بلکه در صورت تمایل حق دارد در قبال کارهای معمول خود در منزل از قبیل شیر دادن و پخت و پز و... از شوهر خود اجرت دریافت دارد. ج) وظایف ویژه مرد: مسئولیت‌های سنگینی برعهده مرد گذاشته شده است که زن از آن معاف است؛ مانند جهاد در راه خدا و... مرد باید با مال و جان خود جهاد کند. چنانچه در آیات قرآن جهاد با مال مقدم بر جهاد با جان است. مرد باید هزینه‌های مربوط به جهاد را خود پرداخت نماید. (قاضی طباطبایی، تحقیق در ارث زن از دارایی شوهر، ص143) در جنایاتی که خویشاوندان باید دیه را بپردازند، زن از پرداخت دیه و همیاری در این امر معاف شده است. ملاحظه می‌شود که هدف اسلام این نبوده که به نفع زن و علیه مرد یا به نفع مرد و علیه زن قانونی وضع کند. اسلام نه جانب‌دار مرد است و نه جانب‌دار زن. اسلام در قوانین خود سعادت مرد و زن و فرزندانی که باید در دامن آنها پرورش یابند و نیز سعادت جامعه بشریت را در نظر گرفته است. (مطهری، نظام حقوقی زن در اسلام، ص253)     اسلام بر اساس وظایف و تعهدات اقتصادی و مالی که برای مرد در نظر گرفته، اقدام به تقسیم ثروت در مواضع مختلف و از جمله ارث نموده است.