یکی از موضوعات محوری و مهم در آیات قرآن کریم موضوع احسان و نیکوکاری است که مصادیق بسیاری دارد. علت تشویق و ترغیب قرآن به نیکی کردن برای بیتفاوت نبودن نسبت به شرایط و مشکلات دیگران است. در آیات قرآن نکات بسیاری درباره آثار و برکات کمک کردن به مردم و حل مشکلات آنها بیان شده است.
شرایط احسان
یکی از مواردی که قرآن به آن تاکید دارد انفاق و صدقه دادن به نیازمندان است. انفاق و صدقه را گاهی باید در ملاعام انجام داد تا باعث تشویق مردم شود و گاهی باید مخفیانه باشد تا ریا محسوب نشود. آیه 274 سوره بقره میفرماید: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ کسانی که مال خود را در شب و روز انفاق کنند نهان و آشکارا، آنان را نزد پروردگارشان پاداش نیکو خواهد بود و هرگز (از حادثه آینده) بیمناک و (از امور گذشته) اندوهگین نخواهند گشت. تاکید آیه بر اینست: از جمله عباداتی که میتوان پنهانی و ظاهری انجام داد، همین انفاق، احسان و نیکوکاری است. در ادامه آیه به دو مورد از برکات انفاق اشاره میفرماید که انفاق دهنده نه غمگین میشود و نه از چیزی میترسد .
مهمترین رکن انفاق و احسان، رضای خداوند است و نداشتن هیچ نیت دیگری.
خداوند در آیات 4 و 5 سوره لقمان میفرماید: الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ. أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ آنان که نماز بپا میدارند و زکات میدهند و به عالم آخرت کاملا یقین دارند. آنها کسانی هستند که از جانب پروردگارشان از هدایت برخوردارند و کسانی هستند که رستگار شدهاند. در آیات فوق یکی از راههای رستگاری و به سعادت رسیدن را انفاق و احسان بیان میکند.
احسان بدون توقع
خداوند در آیات 8 و 9 سوره لقمان میفرماید: و یُطعِموُنَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسکیناً و یَتیماً و أسیراً. إنَّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللَّهِ لا نریدُ مِنکُم جَزاءً و لاشُکُوراً؛ و طعام را در حالى كه خود دوستش دارند به مسكين و يتيم و اسير مىخورانند. (و میگویند:) ما شما را بخاطر خدا اطعام میکنیم، و هیچ پاداش و سپاسی از شما نمیخواهیم! در این آیه مهمترین رکن انفاق و احسان، رضای خداوند است و نداشتن هیچ نیت دیگری. احسان وقتی قیمت پیدا میکند که صرفا برای رضای خداوند باشد و احسانکننده هیچ توقع دیگری از کسی نداشته باشد و پاداش هم از خدا توقع داشته باشد. چرا که آنچه به عمل ارزش مىدهد، انگيزه خالصانه و اخلاص در عمل است.


