ارتش ایران در اوایل سلطنت قاجار از یک ساختار سنتی تشکیلشده بود. اعضای ارتش از نواحی مختلف و از قبایل کشور جمعآوری میشدند و تحت رهبری سران قبایل خودشان خدمت میکردند. دغدغه اصلاح و بازسازی ساختار ارتش، تأسیس و سازماندهی یک ارتش متناسب با الگوهای ارتشهای مدرن دنیا، از دیرباز جزو برنامههای اصلاحی دولتهای وقت قرار داشته است. رضاشاه هم از این سیاست استفاده کرد اما با توجه به فضای حاکم بر کشور و همچنین روحیات و ویژگیهای شخصیتی رضاخان، ارتش مدرن از همان ابتدا حول محور شخص رضاخان ایجاد گشت و ارتش در سیطره کامل رضاشاه قرار گرفت؛ علیرغم تلاشهای رضاخان در نوسازی ساختار و تشکیلات ارتش طی دو دهه سلطنت خود، ارتش در جریان حمله متفقین در سوم شهریور 1320 نتوانست در مقابل نیروهای متفقین از تمامیت ارضی و امنیت خطوط مرزی ایران دفاع نماید و این نشان میداد که ارتش ایران بیش از آنکه توانایی ایستادگی در مقابل دشمن خارجی را داشته باشد، ابزاری در دست استبداد شخصی شاه بود. محمدرضا پهلوی هم نیز در دوره حکومت 37 ساله خود، یک دیکتاتور تمامعیار نظامی بود و بعد از به سلطنت رسیدن، یکی از برنامههایی که در دستور کار محمدرضا پهلوی قرار گرفت، برنامه اصلاح و بازسازی ارتش بود. حکومت پهلوی مدعی است بنیانگذار ارتش نوین ایران بوده است. رضا پهلوی و پسرش علاقه ویژهای به تجهیز ارتش ایران از خود نشان میدادند. پهلویها قبل از سلطنت شغل نظامی داشتند و اقتدار خود را درگرو قدرت ارتش میدانستند.
پهلویها چقدر برای ارتش هزینه کردند و آیا این ارتش مقتدر بود؟
پهلویها علاوه بر افزایش تعداد نیروهای نظامی میل زیادی به خرید اسلحه داشتند. رضاشاه سال ۱۳۰۰ حدود ۴۰ درصد بودجه کشور را در ارتش خرج کرد. سال ۱۳۰۸ این رقم به ۵۰ درصد بودجه رسید. رضا پهلوی تمام پولی که از شرکت نفت استاندارداویل آمریکا گرفته بود، برای وزارت جنگ برداشت اما ارتش ۱۰۰ هزارنفری پهلوی اول فقط چندساعت جلوی حمله متفقین دوام آورد و خیلی زود ایران اشغال شد. محمدرضا پهلوی هم سندروم خرید اسلحه داشت و درآمد هنگفت نفتی ایران را پای خرید اسلحه به باد داد. محمدرضا پهلوی عاشق خرید سلاحهای آمریکایی بود و به همین دلیل قرارداد تبادل نفت و اسلحه رو با آمریکاییها بست. ایران در قرارداد مخفی کاموفلاژ متعهد شده بود اسلحهها را گرانتر از قیمت واقعی بخرد تا آمریکا به خاطر گرانی نفت ضرر نکند. پهلوی برای بسیاری از تجهیزات نظامی ۳ برابر قیمت جهانی پول پرداخت کرد و 20 میلیارد دلار اسلحه از آمریکا خرید. معاون وزیر دفاع وقت امریکا میگوید: «هرچقدر قیمت نفت را بالا ببرید به همان میزان تسلیحات را گرانتر خواهیم کرد.» ارتش پهلوی بهسرعت تجهیز شد ولی این تجهیزات بجای آنکه برای ایران استفاده شود، در خدمت غرب بود. هواپیماهای جنگی F5 خریداریشده توسط ایران از آمریکا در جنگ ویتنام به خدمت ارتش آمریکاییها آمد. طبق گفته «نشنال اینترست» سال ۱۳۴۶ ایران با هواپیماهای F5 برای آمریکا از مرز شوروی جاسوسی میکرد. سال 1971 ایران 24 فروند جت «آر اف-4 سی» خرید که با آن برای آمریکاییها از مرزهای شوری شنود میکرد. ایران برای خرید تجهیزات جاسوسی در شمال ایران 500 میلیون دلار به «راک ول اینترنشنال» پرداخت کرد. سال ۱۳۵۱ نیز ارتش پهلوی محرمانه وارد عمان شد و در جنگ ظفار شرکت کرد. پهلوی تمام هزینه شرکت در ظفار را از جیب ایرانیها پرداخت کرد و نزدیک هزار ایرانی در جنگ کشته شدند. در سلسله پهلوی میلیاردها دلار برای ارتش ایران خرج شد ولی این ارتش در خدمت قدرتهای خارجی بود.
بیشتر بخوانید
بناهای تاریخی ایران چقدر برای پهلویها مهم بود؟ روشنگری درباره ماهیت رژیم پهلوی بدهکاری 22 میلیاردی خاندان پهلوی
