نماز مَیّت از نمازهای واجب است و پس از اینکه فردی مسلمان از دنیا رفت بر سایر پیروان این دین واجب است که متوفی را غسل داده، پس از کفن کردن بر او نماز میت بخوانند و او را دفن کنند. اما شرایط خواندن نماز میت با نمازهای دیگر فرق دارد، این نماز حمد، رکوع، سجده، تشهد و سلام ندارد و در آن نیازی به طهارت ندارد؛ ازاین‌رو می‌توان آن را بدون وضو و غسل به‌جا آورد.

نحوه خواندن نماز میت

نماز میت را می‌توان هم به‌صورت جماعت و هم به‌صورت فُرادا خواند؛ همانطور که قبلا نیز اشاره کردیم نماز میت، رکوع، سجود، تشهد و سلام ندارد و برای خواندن آن نیازی به وضو، غسل، تیمم یا پاکی بدن نیست هرچند رعایت شرایط سایر نمازهای واجب بهتر است.

نماز میت، به دعاهایی و تکبیرهایی گفته می‌شود که واجب است مسلمانان پس از غسل و کفن و قبل از دفن بر جنازه بخوانند.

برای خواندن نماز مَیِّت، جنازه میت را رو به قبله قرار می‌دهند، به‌ صورتی که سر میت سمت راست و پاهایش سمت چپ نمازگزاران قرار گیرد. نمازگزاران نیز باید رو به قبله بایستند، فاصله زیادی با میت نداشته باشندو نماز را ایستاده بخوانند.

نمازگزار پس از نیت نماز میت، پنج تکبیر می‌گوید که پس از هریک از چهار تکبیر اول دعاهای خاصی خوانده می‌شود و با تکبیر پنجم نماز به پایان می‌رسد.

شرایط نماز میّت‏‏ ‏

‏‏در نماز میّت، قصد قربت واجب است و باید میّت طوری معیّن شود که ابهام برطرف‏‎ ‎‏گردد ولو این که به قصد میّت حاضر و یا میّتی را که امام جماعت تعیین کرده است، باشد و‏‎ ‎‏باید رو به قبله و ایستاده بخواند و میّت در حالتی که به پشت خوابانده شده در جلوی او‏‎ ‎‏قرار گیرد.

در صورتی که نمازگزار، امام جماعت یا منفرد است (که فرادا نماز می خواند)‏‎ ‎‏باید محاذی میّت باشد، اما اگر نمازگزار مأموم باشد، کفایت می کند در صفی که متصل‏‎ ‎‏است به کسی که محاذی میّت است، قرار بگیرد و باید سر میّت در طرف راست نمازگزار‏‎ ‎‏و پاهایش در طرف چپ او باشد و نباید بین میّت و نمازگزار حائلی باشد، مثل پرده و یا‏‎ ‎‏دیواری که با وجود آن نماز بر میّت صدق نکند، بر خلاف میّتی که در تابوت و مانند آن در‏‎ ‎‏پیش روی نمازگزار باشد. (که نماز بر میّت صدق می کند و صحیح است.)

نباید بین میّت و‏‎ ‎‏نمازگزار فاصلۀ زیادی باشد که ایستادن بر میّت صدق نکند، مگر در مورد مأمومی که با‏‎ ‎‏صف ها متصل می شود و نباید نمازگزار یا میّت بیش از اندازه از دیگری بالاتر باشد. و باید‏‎ ‎‏نماز میّت بعد از غسل و کفن و حنوط باشد، مگر در مورد میّتی که این ها از او ساقط باشد‏‎ (مانند شهید) و یا آن که ممکن نباشد، که در این صورت بدون آن ها نماز بر او خوانده‏‎ ‎‏می شود و باید عورتش پوشیده باشد.

کسی که اصلاً کفنی ندارد اگر با چیزی ستر عورتش‏‎ ‎‏قبل از قرار دادن در قبر ممکن است باید با آن چیز پوشیده و نماز بر او بخواند، وگرنه باید‏‎ ‎ قبرش را کنده و او را در لحدش به پشت بخوابانند و پس از پوشاندن عورت او با خشت یا‏‎ ‎‏سنگ یا خاک بر او نماز خوانده شود، و سپس بعد از نماز او را به حالتی که واجب است در‏‎ ‎‏قبرش می خوابانند و دفن می نمایند.‏

احکام فقهی در خصوص نماز میت

- خواندن چند نماز بر یک میت مکروه است.

- بر جنازه کافر و ناصبی نماز خوانده می‌شود.

- می‌توان یک نماز میت را بر چند میت با هم خواند.

- نماز میت باید قبل از دفن و پس از غسل و کفن خوانده شود.

- اگر مسلمانی بدون نماز دفن شود، باید بر قبرش نماز خوانده شود.

- نماز میت برای مسلمانی که به سن شش سالگی رسیده است، واجب است.

- نماز میت را می‌توان به جماعت خواند، ولی مأموم باید تکبیرها و دعاها را خودش بخواند.

- نماز میت را می‌توان با کفش هم به‌جا آورد، هرچند مستحب است که بدون کفش خوانده شود.

- نماز میت، واجب کفایی است؛ ازاین‌رو اگر کسی آن را خواند، وجوبش از دیگران ساقط می‌شود.

- نماز میت بايد بعد از غسل و حنوط و كفن كردن خوانده شود و اگر پيش از اين ها، يا در بين اينها بخوانند باطل است.

- نمازگزار بايد در مقابل ميّت بايستد و پرده و ديواری حائل نباشد، ولی گذاردن ميّت در تابوت و مانند آن، اشكال ندارد.

- در نماز میت، طهارت از حدث اکبر و حدث اصغر لازم نیست.( البته رعایت شرایط سایر نمازهای واجب در آن بهتر است.)

- خواندن نماز میت در مساجد مکروه است. برخی از مراجع مسجد الحرام را از این حکم استثنا کرده‌‌اند،اما برخی دیگر این استثنا را نپذیرفته‌اند.

- مكان نمازگزار بايد از جای میت پست تر و بلندتر نباشد، ولی مختصر پستی و بلندی اشكال ندارد، همچنين نمازگزار نبايد از ميّت دور بايستد، ولی كسانی كه به جماعت می خوانند اگر دور باشند و به صف اتّصال داشته باشند اشكالی ندارد.

- نماز میت را بايد ايستاده و با قصد قربت خوانده شود و در موقع نيّت، ميّت را معيّن كند مثلاً نيّت كند؛ نماز می خوانم بر اين ميّت قربة الی اللّه و اگر كسی نتواند نماز ميّت را ايستاده بخواند بايد نشسته بر او نماز خواند.

- اگر ميّت وصيّت كرده باشد که شخصی معيّن بر او نماز خواند، عمل به وصيّت او واجب است و لازم نيست از ولی اجازه بگيرد، هرچند احتياط مستحب آن است كه اجازه بگيرد.

 - خواندن چند مرتبه نماز بر میت مكروه است، اگر يک نفر چند مرتبه بخواند محلّ اشكال است، ولی اگر ميّت اهل علم و فضل و تقوا باشد مكروه نيست.

- در نماز میّت بر مرد و زن، می توان ضمیر را به اعتبار این که او میّت یا‏‎ ‎‏شخص است، مذکر و به اعتبار این که او جنازه است، ضمیر مؤنث آورد، بنا بر این نماز بر‏‎ ‎‏میتی که معلوم نیست مرد است یا زن آسان می شود و نیازی به تکرار دعا و یا‏‎ ‎ ضمیرها نیست. - ‏‏اگر در تکبیرات بین اقل و اکثر شک کند، بنابر احتیاط (واجب) باید هم‏‎ ‎‏دعای اقل و هم اکثر را به قصد رجاء بخواند، پس اگر شک کند که دو تکبیر گفته یا سه‏‎ ‎‏تکبیر بنا را بر اقل می گذارد (که دو تکبیر گفته است) و صلوات بر محمّد و آل او ‏‏صلی الله علیه و آله وسلم‏‎ ‎‏(دعای بعد از تکبیر دوم) می فرستد، و دعا برای مؤمنین و مؤمنات (دعای بعد از تکبیر‏‎ ‎‏سوم) می کند و تکبیر (سوم) می گوید و هم برای مؤمنین و مؤمنات (دعای بعد از تکبیر‏‎ ‎‏سوم) و هم برای میّت (دعای بعد از تکبیر چهارم) دعا می نماید و تکبیر (چهارم) می گوید‏‎ ‎‏و به قصد رجاء برای میّت دعا می کند و تکبیر (پنجم) می گوید (و نماز را تمام می کند).‏

چگونگی اقامه نماز میت در مذهب شیعه

خواندن نماز میت بر هر مسلمانی که از دنیا رفته و شش سال او تمام شده باشد واجب است و این نماز پنج تکبیر دارد که بین هر تکبیر ذکری به کیفیت زیر بیان می‌شود:

بعد از نیت و گفتن تکبیر اول بگوید:
اشْهَدُ انْ لٰا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَ انَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّٰهِ صلى اللّٰه علیه و آله و سلم.

بعد از تکبیر دوم بگوید:
اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ.

بعد از تکبیر سوم بگوید:
اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤمِنینَ وَ الْمُؤمِناتِ.

بعد از تکبیر چهارم اگر میّت مرد است بگوید:
اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِهٰذَا الْمَیِّتِ

اگر میت زن است بگوید:
اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِهٰذِهِ الْمَیِّتِ

و بعد تکبیر پنجم را بگوید، که با گفتن آن نماز به پایان می‌رسد. 

مستحب است در نماز میت اذکار و دعاهای بیشتری خوانده شود، که کیفیت آن به شرح ذیل است:

بعد از تکبیر اول بگوید:
اشْهَدُ انْ لٰا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لٰا شَرِیکَ لَهُ وَ اشْهَدُ انَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ ارْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشیراً وَ نذِیراً بَیْنَ یَدَىِ السَّاعَةِ.

بعد از تکبیر دوم بگوید:
اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ بارِکْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ کَافْضَلِ ما صَلَّیْتَ وَ بٰارَکْتَ وَ تَرَحَّمْتَ عَلىٰ ابْراهِیمَ وَ آلِ إِبراهیمَ انَّکَ حَمیدٌ مَجیدٌ وَ صَلِّ عَلىٰ جَمیِع الأَنْبیٰاءِ وَ الْمُرسَلینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصِّدِّیقینَ وَ جَمیِع عِبٰادِ اللّٰهِ الصّٰالِحینَ. 

بعد از تکبیر سوم بگوید:
اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤمِنینَ وَ الْمُؤمِنٰاتِ وَ الْمُسْلِمینَ وَ الْمُسلِمٰاتِ الْأَحْیٰاءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْوٰاتِ تابِعْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَهُمْ بِالخَیْراتِ انَّکَ مُجیبُ الدَّعَواتِ انَّکَ عَلىٰ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ»

بعد از تکبیر چهارم اگر میّت مرد است بگوید:
اللّٰهُمَّ إِنَّ هَذٰا عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِکَ وَ ابْنُ امَتِکَ نَزَلَ بِکَ وَ انْتَ خَیْرُ مَنْزولٍ بِهِ اللّٰهُمَّ إِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُ الّا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهِ مِنّا اللّٰهُمَّ انْ کٰانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِى احسٰانِهِ وَ انْ کٰان مُسِیئاً فَتَجٰاوَزْ عَنْهُ وَ اغْفِرْ لَهُ اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ عِنْدَکَ فى اعْلٰى عِلِّیّینَ وَ اخْلُفْ عَلىٰ اهْلِهِ فِى الْغابِرِینَ وَ ارْحَمْهُ بِرَحْمَتِکَ یا ارْحَمَ الرَّاحِمینَ.

بعد تکبیر پنجم را گفته و در حالت قنوت هر دعایی را می‌تواند بخواند و نماز تمام می‌شود.

اگر میّت زن است بعد از تکبیر چهارم بگوید:
اللّٰهُمَّ إِنَّ هٰذِهِ امَتُکَ و ابْنَةُ عَبْدِکَ وَ ابْنَةُ امَتِکَ نَزَلَتْ بِکَ وَ انْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِهِ اللّٰهُمَّ انَّا لٰا نَعْلَمُ مِنهٰا الّٰا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهَا مِنَّا اللّٰهُمَّ انْ کانَتْ مُحْسِنَةً فَزِدْ فِى احسٰانِهٰا و انْ کانَتْ مُسِیئةً فَتَجاوَزْ عَنْهٰا وَ اغْفِرْ لَهٰا اللّٰهُمَّ اجْعَلْهٰا عِنْدَکَ فِى اعْلىٰ عِلِّیِّینَ وَ اخْلُفْ عَلى اهْلِهٰا فى الْغٰابِرینَ وَ ارْحَمْهٰا بِرَحْمَتِکَ یا ارْحَمَ الرَّاحِمینَ.

حکم خواندن نماز میت برای دو یا چند نفر

در جایی که چند میت با هم باشند، هر چند بهتر است برای هر کدام نماز میت جدا خوانده شود؛ ولی اگر بخواهند نماز میت را برای آنها با هم اقامه کنند، باید آنها را در مقابل نمازگزاران قرار داده و بعد از تکبیر چهارم، در هنگام قرائت اذکار، تثنیه و جمع ضمیر و مذکر و مؤنث بودن آن‌را به ترتیب زیر رعایت نمایند:

- اگر اموات، چند مرد یا چند مرد و زن باشند، بعد از تکبیر چهارم:
اللّٰهُمَّ انَّ هٰوُلٰاءِ عَبیٖدُکَ وَ ابْنٰاءُ عَبیٖدِکَ وَ ابْنٰاءُ امٰائِکَ نَزَلُوا بِکَ وَ انْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِه، اللّٰهُمَّ إِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُم الّا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهِم مِنّا، اللّٰهُمَّ انْ کٰانوا مُحْسِنین فَزِدْ فِى احسٰانِهِم وَ انْ کٰانوا مُسیئینَ فَتَجٰاوَزْ عَنْهُم وَ اغْفِرْ لَهُم، اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُم عِنْدَکَ فى اعْلٰى عِلِّیّینَ وَ اخْلُفْ عَلىٰ اهْلِهِم فِى الْغابِرِینَ وَ ارْحَمْهُم بِرَحْمَتِکَ یا ارْحَمَ الرَّاحِمینَ.

- اگر اموات، چند زن باشند، بعد از تکبیر چهارم:
اللّٰهُمَّ إنَّ هٰوُلٰاءِ امٰائُکَ وَ بَناتُ عَبیٖدِکَ وَ بَناتُ امٰائِکَ نَزَلنَ بِکَ وَ انْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِه، اللّٰهُمَّ إِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُنَّ الّا خَیْراً وَ أنْتَ اعْلَمُ بِهِنَّ مِنّا، اللّٰهُمَّ إنْ کنَّ مُحسِناتٍ فَزِدْ فِى احسٰانِهِنَّ وَ إنْ کُنَّ مُسیئاتٍ فَتَجٰاوَزْ عَنْهُنَّ وَ اغْفِرْ لَهُنَّ، اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُنَّ عِنْدَکَ فی اعْلٰى عِلِّیّینَ وَ اخْلُفْ عَلىٰ اهْلِهِنَّ فِى الْغابِرِینَ وَ ارْحَمْهُنَّ بِرَحْمَتِکَ یا ارْحَمَ الرَّاحِمینَ.

- اگر اموات، دو مرد باشند، بعد از تکبیر چهارم:
اللّٰهُمَّ إنَّ هَذَینِ عَبداکَ وَ ابْنٰا عَبدَیکَ وَ ابْنٰا امَتَیکَ نَزَلا بِکَ وَ انْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِه، اللّٰهُمَّ إِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُما الّا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهِما مِنّا، اللّٰهُمَّ انْ کٰانا مُحْسِنَین فَزِدْ فِى احسٰانِهِما وَ إنْ کٰانا مُسیئَین فَتَجٰاوَزْ عَنْهُما وَ اغْفِرْ لَهُما، اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُما عِنْدَکَ فى اعْلٰى عِلِّیّینَ وَ اخْلُفْ عَلىٰ اهْلِهِما فِى الْغابِرِینَ وَ ارْحَمْهُما بِرَحْمَتِکَ یا ارْحَمَ الرَّاحِمینَ.

- اگر اموات، دو زن باشند، بعد از تکبیر چهارم:
اللّٰهُمَّ إنَّ هَتَینِ أمَتاک وَ بِنتا عَبدَیکَ وَ بِنتا امَتَیکَ نَزَلَتا بِکَ وَ انْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِه، اللّٰهُمَّ إِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُما الّا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهِما مِنّا، اللّٰهُمَّ انْ کٰانَتا مُحْسِنَتَین فَزِدْ فِى احسٰانِهِما وَ إنْ کٰانَتا مُسیئَتَین فَتَجٰاوَزْ عَنْهُما وَ اغْفِرْ لَهُما، اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُما عِنْدَکَ فى اعْلٰى عِلِّیّینَ وَ اخْلُفْ عَلىٰ اهْلِهِما فِى الْغابِرِینَ وَ ارْحَمْهُما بِرَحْمَتِکَ یا ارْحَمَ الرَّاحِمینَ.

نکته مهم: چنانچه میّت از روی عمد یا فراموشى یا به جهت عذرى، بدون نماز دفن شود و یا بعد از دفن معلوم شود، نمازى که بر او خوانده شده باطل بوده، باید نماز بر قبرش خوانده شود و این وجوب تا زمانی است که جسد او از هم نپاشیده باشد. 

چگونگی اقامه نماز میت برای اهل سنت

نماز میت نزد اهل سنت چهار تکبیر دارد.

با تکبیر اول، نماز آغاز می‌شود و پس از آن حمد خداوند خوانده می‌شود. پس از تکبیر دوم،‌ صلوات می‌فرستند. بعد از تکبیر سوم برای میت دعا می‌کنند و با تکبیر چهارم و خواندن سلام،‌ نماز پایان می‌یابد. البته در برخی از جزئیات این نماز در میان اهل سنت اختلاف‌نظر است.  

مستحبات در نماز میت

- نماز ميت را به جماعت بخواند.

- مستحب است نماز میت را پا برهنه نماز بخواند.

- مستحب است نمازگزار به ميت و مؤمنين زياد دعا كند.

- مستحب است پيش از نماز میت سه مرتبه بگويد: الصَّلاة.

- مستحب است در جماعت اگر چه مأموم يک نفر باشد، عقب امام بايستد.

- برای خواندن نماز میت مستحب است در هر تكبير دست‎ها را بلند كند.

- نماز را در جايی بخوانند كه مردم برای نماز ميت بيشتر به آنجا می‎روند.

- فاصله او با ميت به قدری كم باشد، كه اگر باد لباسش را حركت دهد به جنازه برسد.

- امام جماعت تكبير و دعاها را بلند بخواند و كساني كه با او نماز می‎خوانند آهسته بخوانند.

- كسی كه نماز ميت می‎خواند با وضو يا غسل يا تيمم باشد و احتياط مستحب آن است كه در صورتی تيمم كند كه وضو و غسل ممكن نباشد، يا بترسد كه اگر وضو بگيرد، يا غسل كند به نماز ميت نرسد.

- اگر ميت مرد است، امام جماعت يا كسی كه فرادی بر او نماز می‎خواند، مقابل وسط قامت او بايستد و اگر ميت زن است، مقابل سينه‎اش بايستد.

- زن حايض اگر نماز ميت را به جماعت می‎خواند، در صف تنها بايستد. خواندن نماز ميت در مساجد مكروه است ولي در مسجد الحرام مكروه نيست.

---