معنای اصطلاحی صلح نیز از معنای لغوی آن تأثیر پذیرفته و با آن قرابت بسیار دارد. با این حال قانون مدنی کارکردی وسیعتر از این برای عقد صلح درنظر گرفته و انعقاد آن را به مواردی که اختلاف و نزاعی در میان باشد، محدود ندانسته است. در این نوشتار به بیان چیستی این عقد، اقسام، آثار و ویژگیهای آن خواهیم پرداخت.
اقسام صلح
مطابق مواد ۷۵۲ و ۷۵۸ قانون مدنی عقد صلح در دو حالت ممکن است منعقد گردد که هریک از آنها دارای احکام و قواعد مخصوص به خود هستند. در ادامهی این مطلب اقسام عقد صلح و آثار و ویژگیهای اختصاصی و مشترک هریک از آنها را بیان میکنیم.
صلح در مقام رفع نزاع و اختلاف
گاهی اوقات میان دو شخص نزاع و اختلافی حادث میشود و آنها برای خاتمه دادن به دعوا یا جلوگیری از دعوا و اختلافی که احتمال دارد در آینده اتفاق بیفتد، عقد صلح منعقد میکنند. یکی از مواردی که طبق قانون طرفین دعوا میتوانند برای پایان بخشیدن به اختلافات خود این عقد را منعقد نمایند، «قتل عمد» است. در حالتی که صلح در مقام واقعی خود منعقد میشود و به یک دعوا خاتمه میدهد، هیچیک از طرفین نمیتوانند آن را برهم بزنند (فسخ کنند) مگر اینکه طرف مقابل به تعهدات قراردادی خود عمل نکند (تخلف نماید) یا اینکه در قرارداد حق برهم زدن قرارداد برای هریک از طرفین پیشبینی شده باشد.اگر اختلافی میان دو نفر ایجاد شود و یکی از آنها برای خاتمه دادن به این اختلافات درخواست صلح و سازش نماید به این معنا نیست که پذیرفته است حق با طرف مقابل است.
اگر اختلافی میان دو نفر ایجاد شود و یکی از آنها برای خاتمه دادن به این اختلافات درخواست صلح و سازش نماید به این معنا نیست که پذیرفته است حق با طرف مقابل است.
عقد صلح اگر برای رفع منازعه منعقد شده باشد، در شمار عقود معوض (غیررایگان یا غیرمجانی) قرار میگیرد زیرا هنگامی که اختلافی میان دو نفر ایجاد میشود و طرفین درگیر در این اختلاف برای پایان دادنداد به اختلافات خود اقدام به انعقاد عقد صلح مینمایند، بدیهی است که میپذیرند برای اینکه اختلافاتشان به اتمام برسد و مجبور نشوند دست به اقامهی دعوا بزنند، باید امتیازاتی را به طرف مقابل واگذار کنند و همچنین از برخی ادعاهای خود نیز بگذرند. اگر شخصی دعوا یا اختلافی با دیگری داشته باشد و برای پیگیری امور مربوط به آن به یک نفر به عنوان وکیل وکالت بدهد، وکیل نمیتواند آن دعوا را از طریق برقراری صلح و سازش خاتمه دهد مگر اینکه موکل در وکالتنامه صراحتا به او اختیار داده باشد که از این طریق نیز میتواند اختلاف حادثشده را حلوفصل نماید.
صلح در مقام معامله
عقد صلح صرفا محدود به حالتی نیست که اختلاف و نزاعی میان دو یا چند نفر ایجاد شده است. برخی مواقع بدون اینکه هیچگونه دعوا یا اختلافی میان دو نفر وجود داشته باشد، ممکن است قرارداد صلح میان آنها منعقد شود که به آن عقد صلح در مقام معامله گفته میشود. در این حالت عقد صلح تبدیل به قالبی برای قراردادهای دیگر شده و بهطور عرفی جایگزین عقود و قراردادهای دیگر میشود. باید توجه نمود که نمیتوان همهی قراردادها را در قالب صلح منعقد کرد بلکه صرفا عقود پنجگانهی بیع، اجاره، هبه، عاریه و ابراء قابلیت منعقد شدن در این قالب را دارند. در واقع اگر صلح در مقام معامله منعقد شود، دو طرف میتوانند هریک از این قراردادهای پنجگانه را در قالب صلح منعقد کنند و آثار مربوط به هریک از این قراردادها را از طریق این عقد به وجود آورند اما در این حالت نه میتوانند نام این قراردادها را بر قرارداد خود بگذارند و نه احکام مخصوص این قراردادها در خصوص قراردادشان جریان پیدا خواهد کرد. در حالتی که قرارداد صلح در مقام معامله منعقد میشود، نمیتوان به تناسبِ ماهیتِ معاملهای که صورت گرفته است، قواعد یکی از آن قراردادها را دربارهی طرفین اجرا نمود. به عبارت دیگر، درست است که در این مواقع قراردادهای پنجگانهای که مورد اشاره قرار گرفت، در قالب قرارداد صلح منعقد میشود اما با توجه به اینکه طرفین قصد انعقاد عقد صلح را دارند، معاملهی موردنظر عنوان صلح را خواهد داشت و قوانین مربوط به آن معاملهی خاص در مورد صلح اجرا نمیشود. با این حال ممکن است که طرفین یک قرارداد برای گریز از آثار قراردادی همچون بیع (خریدوفروش)، قراردادی با هم منعقد کنند و نام صلح را بر آن بگذارند در حالی که ماهیت عمل آنها خریدوفروش است. در این حالت برای جلوگیری از سوءِاستفاده، قانونگذار به ماهیت معاملهی انجام شده بیشتر اهمیت میدهد و به عنوانی که طرفین برای معامله ی خود انتخاب نمودهاند، توجه نمیکند. در حالتی که صلح به عنوان یک عقد ابتدایی و بدون وجود هیچ اختلافی منعقد میشود، هیچیک از طرفین نمیتوانند آن را برهم بزنند (فسخ کنند) مگر اینکه برای برهمزدن آن با یکدیگر توافق نموده یا اینکه اختیار برهم زدن قرارداد برای هریک از آنها پیشبینی شده باشد.
ویژگیهای مشترک اقسام عقد صلح
برخی از ویژگیهای مرتبط با عقد صلح میان دو قسمی که مورد اشاره قرار گرفت، مشترک است. برخی از این ویژگیهای مشترک در مادهی ۱۹۰ قانون مدنی و برخی در مواد دیگر مورد اشاره قرار گرفتهاند. این ویژگیها عبارتند از: الف. طرفین عقد صلح مانند هر قرارداد دیگری باید برای انعقاد این قرارداد قصد و رضایت داشته باشند؛ یعنی اینکه بخواهند این قرارداد را منعقد کنند و این خواستن نیز کاملا ارادی باشد. در صورتی که طرفین قصد انعقاد این قرارداد را نداشته باشند، عقد باطل است؛ یعنی گویا هیچ قراردادی منعقد نشده است. ب. طبق مادهی ۷۵۳ قانون مدنی طرفین عقد صلح باید اهلیت داشته باشند؛ یعنی باید عاقل، بالغ و رشید باشند. علاوهبر این تاجر ورشکسته نیز نمیتواند قرارداد صلح را منعقد نماید؛ خواه برای خاتمه دادن به دعاوی و اختلافات خود باشد و خواه به عنوان یک قرارداد مستقل. این ممنوعیت به علت عدم اهلیت تاجر ورشکسته نبوده بلکه برای حفظ حقوق طلبکاران اوست. پ. در صورتی که در شخصیت طرف مصالحه اشتباه صورت بگیرد، عقد صلح باطل است؛ یعنی اینکه گویا هیچ قراردادی منعقد نشده است. ت. مطابق مادهی ۷۵۴ قانون مدنی اگر موضوع صلح یک امر نامشروع باشد، قرارداد باطل خواهد بود. ث. در صورتی که پس از انعقاد عقد صلح معلوم شود که موضوع صلح از ابتدا منتفی بوده و وجود نداشته، عقد صلح باطل است. ج. برای اینکه طرفین عقد صلح بتوانند قرارداد خود را در دادگاه اثبات کنند، باید آن را در قالب سند رسمی تنظیم نمایند. منبع: وبسایت چطور
