محمدعلی‌شاه در ۱ تیر ۱۲۵۱ در تبریز متولد شد. پدرش مظفرالدین شاه و مادرش تاج‌الملوک، دختر امیرکبیر و عزت‌الدوله (خواهر ناصرالدین شاه و دختر مهدعلیا بود و پس از تولد محمدعلی میرزا به ام‌الخاقان ملقب شد. پس از ترور ناصرالدین شاه و تاج‌گذاری مظفرالدین شاه، والی آذربایجان شد. در همین زمان بود که عثمانی میرزا آقاخان کرمانی و عده دیگر از طرفداران سید جمال‌الدین اسدآبادی را به جرم مشارکت در قتل ناصرالدین شاه به ایران سپرد. محمدعلی میرزا آنان را سر برید و پوست کاه‌اندودشان را برای پدرش به تهران فرستاد.. او پیش از رسیدن به سلطنت، به دلیل ترس از احتمال نزدیکی مشروطه‌خواهان به عمویش ظل‌السلطان و نصب وی به سلطنت از مشروطه‌خواهان حمایت می‌کرد. او تحت تعلیم و تربیت آموزگار روسی خود، سرگی مارکوویچ شابشال (ملقب به ادیب‌السلطان) زبان و فرهنگ روسی را آموخت. شابشال نفوذ زیادی بر محمدعلی میرزا داشت و او را علاقه‌مند به روسیه کرد. در انقلاب مشروطه تصویری از محمدعلی میرزا با لباس کازاک/کُساک به دست مردم افتاد که موجب رنجش مشروطه‌خواهان و مردم شد. در 28 دی 1285 تاجگذاري کرد در دوم تیر 1287 با همکاری و مداخله موثر نظامیان روسیه مجلس شورای ملی را به توپ بست، در 25 تيرماه 1288 از سلطنت خلع و به سفارت روسيه پناهنده شد، در 18 شهريور 1288 از ايران گريخت و در 16 فروردین 1303 در سن 53 سالگي درگذشت. احمدشاه که در آن زمان در تبعيد زندگی می کرد و سلسله قاجاريه در حال انقراض بود جسد وي را از طريق یکی از بنادر ايتاليا با کشتی به كربلا منتقل كرده و در آنجا به خاك سپرد . مرگ محمد علي شاه 15 سال پس از خروج وي از ايران و يك سال قبل از انقراض سلسله قاجار رخ داد‌. در مراسم تشييع و خاک سپاری پيكر محمدعلي شاه‌، فرزندش احمدشاه همراه با عده زيادي از شاهزادگان ، امرا و سران كشورهاي اروپايي شركت داشتند. محمد علي شاه قاجار از 28 دی 1285 تا 22 تیر 1288 پادشاه ايران بود. وي برخلاف جد مادري خود اميركبير، بسيار قشري، خرافه پرست، مستبد، زورگو و كم ظرفيت بود. يك روزنامه انگليسي درباره محمد علي شاه چنين نوشت : «محمد علي ميرزا تا هنگام درگذشت پدر در ژانويه 1907 / 1285 ش در منطقه پرت و دور افتاده آذربايجان به سر مي برد اين پادشاه كه در 21 ژوئن 1872 به دنيا آمده در زمان مرگ پدرش 35 ساله بود. او تا این زمان هيچ گونه تعليم و تربيت اروپائي نداشت و هيچ گاه از ايران بيرون نرفته بود. در اغلب سالهای این دوران حتی از آذربايجان خارج نشده بود . كساني كه محمد علي ميرزا را در زمان ولايتعهدي ديده بودند او را مردي سبكسر و بي وقار و گفتارش را زشت و ناهنجار تشخيص داده هيچ گونه آثار ظاهري لياقت و كفايت در او مشاهده نكرده اند . در جواني بسيار فربه و تنومند و داراي اندامي كوتاه و به طور خلاصه براي اشغال تخت كياني كه نيرومند ترين قدرت آسيای غربي در زمان قديم بود ، شايستگي نداشت . ویژگی های محمدعلی شاه اين شاهزاده دو سه صفت مخصوص به خود داشت اول آن كه تيرانداز ماهري بود. دوم آنکه كمتر عياشي كرد و بيش از يك عقدي و چند زن صيغه زني در حرمسراي خود نداشت. سوم آنكه هميشه دست تنگ و بي پول بود . گاه گاهي با گرفتن وام احتياجات خود را برطرف مي كرد و به طلبكاران خود با كمال سخاوت وعده مي داد همين كه به سلطنت برسد به آن ها عناوين و القاب و مقام هاي شايسته اعطاء خواهد كرد . مملكتي كه محمد علي ميرزا براي فرمانروائي در آن دعوت شده بود ديگر آن كشور شاهنشاهي عصر هاي گذشته نبود. پدر محمد علي ميرزا با داشتن تمام يا قسمت اعظم اين اختيارات حاضر به اعطاي مشروطيت به ملت ايران گرديد . اما دستي كه فرمان مشروطيت را امضاء كرده بود 9 روز پس از آن تاريخ با مرگ صاحبش از كار افتاده و اجراي فرمان به پسرش محمد علي ميرزا به طور ارث انتقال يافت ولي او از شروع به كار با اين آزمايش مخالف بود. محمد علي ميرزا نسبت به مشروطيت هيچ گونه تمايل و رغبتي نداشت. او در يك سال چهار بار نسبت به قانون اساسي سوگند وفاداري ياد كرد: نخست در سال 1906 يعني موقع اعطاء مشروطيت از طرف پدرش به ملت ايران، بار دوم در ژانويه 1907 يعني هنگام جلوس خود بر تخت سلطنت، دفعه سوم همان سال و چهارمين بار در ماه نوامبر كه به مجلس رفت . هيچ فكر نمي كرد كه با اعطاي مشروطيت، مجلس در مقرري خاص او دخالت كند » متمم قانون مشروطه در 107 اصل در 15 مهر 1286 توسط محمد علي شاه امضاء شد . در 8 اسفند 1286 سوء قصدي ناموفق نسبت به وی روي داد. شاه در ساعت 4 صبح روز 2 تیر 1287 دستور گلوله باران مجلس در بهارستان را صادر كرد . سقوط شاه یک سال پس از این حادثه رخ داد. روز 25 تير 1288 محمدعلي شاه قاجار با ورود به باغ سفارت روسيه در منطقه زرگنده‌، رسماً از روس‌ها تقاضاي پناهندگي سياسي كرد. او به اتفاق اعضاي خانواده‌، رجال، شخصيتهاي دولتي طرفدار رژيم استبدادي و 500 قزاق مسلح وارد سفارت روسيه شد. وی پس از آن كه لياخف روسي فرماندار نظامي تهران نيز از نمايندگان مجلس شورای ملی درخواست تأمين جاني براي خروج از ايران كرد، به سفارت روسيه درخواست پناهندگي داد. سقوط شاه یک سال پس از این حادثه رخ داد. روز 25 تير 1288 محمدعلي شاه قاجار با ورود به باغ سفارت روسيه در منطقه زرگنده‌، رسماً از روس‌ها تقاضاي پناهندگي سياسي كرد. محمدعلي شاه دو ماه پس از درخواست پناهندگي و در اوج قيام مردم‌ ـ 18 شهريور 1288 ـ با راهنمايي سفارت روسيه و همراهي 120قزاق ايراني‌، سه سوار هندي‌، سه سوار روسي و نمايندگان سفارتخانه‌هاي روس وانگليس تا مرز روسيه همراهي شد. وي روز هفتم مهر از بندرانزلي راهي بندر ادسا در روسيه و از آنجا رهسپار اروپا شد. طبق توافق‌، قرار شد دولت ايران سالانه يكصدهزار تومان به او و خانواده‌اش پرداخت كند و در عوض او هم املاكش را به دولت واگذار كرده و جواهرات سلطنتي را پس دهد. يك روز پس از خروج محمدعلي شاه از كشور ـ هشتم مهر 1288 ـ مادر وي «ام الخاقان‌« درگذشت‌. محمدعلي شاه روز 26 تير 1290 از منطقه موسوم به «گمش تپه‌« در شمال ايران و به كمك برادرش براي تصرف تهران به حمله نظامي متوسل شد كه اين حمله نيز سركوب شد و متعاقب آن عده زيادي از شخصیت های سیاسی ‌، نمايندگان و مقامات طرفدار وي در دولت‌، بازداشت و يا از کشور اخراج شدند. در سال 1296 ه.ش / 1917 ميلادي پس از انقلاب كمونيستي از روسيه گريخت و از راه دريا به استانبول آمد ، مدتي در آن شهر بود با پسرش احمد شاه كه در سال 1298 عازم اروپا بود ديدار كرد و به او توصيه نمود در هنگام خطر از قزاقخانه كمك بجويد زيرا قزاق ها تنها عناصر وفادار به سلسله قاجار يه اند . چندي به ايتاليا رفت مدتي در ايتاليا و گاهي در فرانسه ساكن بود اما به علت دیابت حاد و نیز نارسایی كليه در بهار 1303 در 52 سالگي در شهر سن رمو ايتاليا درگذشت . پی نوشت: 1- نگاهی به زندگی محمد علي شاه قاجار، موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی 2- تاریخ مشروطه ،احمدکسروی