پاسخ: مقداد
مقداد فرزند «اسود بن عمرو بن ثعلبه كندي بهرائي» معروف به مقداد بن اسود و مقداد كندي است.
مقداد از پيش‏گامان در اسلام و از اصحاب جليل القدر رسول خدا صلي الله عليه و آله بود. وي از مهاجرين به حبشه است كه به مكه بازگشت ولي نتوانست با پيامبر خدا صلي الله عليه و آله به مدينه هجرت نمايد و بعدها با عبيده بن حارث كه به نمايندگي پيامبر صلي الله عليه و آله به مكه آمد و با مشركان ملاقات داشت، توانست با او به مدينه مهاجرت نمايد. (اسد الغابه, ج 4, ص 409؛ الغدير, ج 9, ص 116) وي در جنگ‏هاي بدر و احد و ساير غزوه‏هاي اسلام شركت كرد و در ديانت و ايمان بسيار محكم و ثابت قدم بود. ابن مسعود نقل مي‏كند: نخستين مسلماناني كه اسلام خود را اظهار كردند، هفت نفر بودند كه مقداد بن اسود، عمّار و بلال از جمله آنان هستند.(همان ص 410؛ مستدرك حاكم, ج 3, ص 393)
پيامبر خدا صلي الله عليه و آله در مدينه ميان او و جبّار بن صخر عقد برادري بست و ضباعه دختر زبير بن عبدالمطلب (دختر عموي خود را) به ازدواج او در آورد.
او پسر و دختري به نام عبداللَّه و كريمه به دنيا آورد، عبداللَّه در جنگ جمل در لشكر عايشه بود و به قتل رسيد. و چون اميرمؤمنان عليه‏السلام بر كشته‏اش عبور كرد فرمود: « بئس ابن الأخت أنت؛ تو بد خواهرزاده‏اي بودي.» (طبقات الكبري, ج 8, ص 46)
مقداد از اركان اربعه (همان, ج 1, ص 81) است كه پس از رحلت پيامبر خدا صلي الله عليه و آله در صراط مستقيم باقي ماند و هرگز به انحراف نرفت و از اصحاب باوفا و ياران مخلص اميرالمؤمنين علي عليه‏السلام گرديد (رجال طوسي ,ص 57, ش 1) و تا عصر عثمان كه زنده بود در خلافت بلافصل آن حضرت تلاش بي‏وقفه مي‏نمود و در ماجراي خلافت ابوبكر در سقيفه و خلافت عمر و عثمان صريحاً به مخالفت برخاست و از ولايت حضرت علي عليه‏السلام دفاع نمود.
فضايل مقداد در روايات
مقداد داراي مقامي بس ارجمند است و در روايات و تواريخ از فضايل او بسيار نقل شده است كه برخي از آن فضايل گذشت و در اين جا به پاره‏اي ديگر از آنها مي‏پردازيم.
1- پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله فرمود:
خداوند مرا فرمان داده تا چهار نفر را دوست بدارم و او خود نيز آنان را دوست مي‏دارد. پرسيدند: آن چهار‏ نفر كيانند؟ فرمود: علي از آنان است، سه مرتبه مكرر فرمود: علي از آنان است. تا مرتبه چهارم فرمود: ابوذر غفاري، مقداد و سلمان فارسي. (اسد الغابه, ج 4, ص 410؛ الاختصاص, ص 9)
2- رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود:
بر شما باد به دوستي چهار نفر: علي، ابوذر، سلمان و مقداد. (سير اعلام النبلاء, ج 3, ص 242)
3- رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود:
همه مردم مشتاق بهشتند تا به زيورهاي آن بيارايند امّا بهشت مشتاق چهار نفر است تا مزين شود به زينت وجود آنان: عمار، سلمان، مقداد و [در رأس آنها] علي بن ابي طالب. (شرح ابن ابي الحديد, ج 7, ص 296)
4- از موسي بن جعفر عليه‏السلام روايتي نقل شده راجع به حواريون پيامبر صلي الله عليه و آله و علي عليه‏السلام و ديگر امامان عليهم‏السلام كه بخشي از آن روايت اين است:
در روز قيامت منادي پروردگار ندا مي‏دهد، كجايند حواريون محمّد بن عبداللَّه، رسول اللَّه، آنان كه پيمان خود نشكستند و بر صراط مستقيم راه خود را ادامه دادند كجايند ايشان؟ سلمان، مقداد و ابوذر برمي‏خيزند و خود را معرفي مي‏كنند. (رجال كشي, ص 9, ح 20؛ الاختصاص, ص 61)
5- امام صادق عليه‏السلام مي‏فرمايد:
همانا كه جايگاه مقداد در ميان اين امت همانند جايگاه الف در قرآن است كه چيزي به آن ملحق نمي‏شود و به چيزي هم نمي‏پيوندد. (الاختصاص, ص 10)
وفات مقداد
سرانجام اين شخصيت كم‏نظير و حامي فداكار اميرالمؤمنين علي عليه‏السلام در سال 33 هجري مقارن با خلافت عثمان، در سن هفتاد سالگي در محلي به نام «جرف» (جرف در سه ميلي مدينه بود) در حومه مدينه چشم از جهان فرو بست و به حبيب خود پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله پيوست، و با وفاتش اميرالمؤمنين عليه‏السلام را از پشتوانه بسيار محكمي محروم ساخت.
مردم هم پيكر مطهر او را به دوش گذاشتند و به مدينه منوره آوردند و در قبرستان بقيع به خاك سپردند. (اسدالغابه, ج 4, ص 411؛ سير اعلام النبلاء ج 3, ص 241؛ مستدرك حاكم, ج 3, ص 392)
علاوه بر منابعي كه در بالا ذكر شد به اين كتب نيز مي توانيد مراجعه فرماييد:
مقداد ابن عمرو, نويسنده:السيد كمال, مترجم:زين پوري نثار احمد
منتهي الامال, شيخ عباس قمي, ج 1, شرح حال مقداد
قهرمانان راستين,تأليف خالد محمد خالد ,ترجمه مهدى پيشوايى

اما در مورد سير مطلعاتي صدر اسلام هم به نكات ذيل توجه فرماييد:
براي آشنايي مقدماتي با تاريخ صدر اسلام، كتاب‌هاي استاد جعفر سبحاني، استاد رسول جعفريان و استاد مهدي پيشوايي كتاب‌هاي مفيد و قابل استفاده‌اي هستند. كتاب‌هاي استاد سبحاني و استاد پيشوايي بسيار روان نوشته شده است و نسبت به كتابهاي ديگر در اين حوزه جذاب و خواندني هستند. استاد جعفر سبحاني، شخصيتي برجسته در حوزه علميه قم و از مفاخر علمي تاريخ معاصر ما است كه كتاب‌هايي با عناوين «فروغ ابديت»(زندگاني پيامبر اسلام(ص)، «فروغ ولايت»(زندگاني امام علي(ع)، «فرازهاي از تاريخ صدر اسلام» ، «فرازهاي از زندگي پيامبر اسلام(ص)» و «منشور عقايد اماميه» از ايشان منتشر شده اند. اين كتابها به ترتيب بوستان كتاب قم، موسسه تعليماتي امام صادق(ع) و نشرمشعر(سازمان حج و زيارت) منتشر شده‌اند و از طريق مؤسسه تعليماتي امام صادق(ع) قم در دسترس هستند. كتاب‌هاي ايشان با قلمي بسيار روان، تحليلي است كه خواندنش را بسيار راحت و جذاب كرده است.
استاد مهدي پيشوايي هم از شاگردان استاد سبحاني است كه دو جلد كتاب با عناوين «تاريخ اسلام، از پيدايش تا رحلت پيامبر(صلي‌الله عليه وآله)» و «سيره پيشوايان(ع)» دارد كه به ترتيب از سوي دفتر نشر معارف و مؤسسه تعليماتي امام صادق(ع) منتشر شده‌اند. قلم روان ايشان و نگاه تحليلي به حوادث و اتفاقات، كتاب‌هاي ايشان را نيز خواندني كرده است.
استاد رسول جعفريان، عضو هئيت علمي دانشگاه تهران و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم، چهره اي بسيار شناخته شده در تاريخ صدر اسلام و تاريخ معاصر هستند. در زمينه تاريخ صدر اسلام، كتاب‌هاي مهمي تحت عنوان «تاريخ سياسي اسلام» در 3 جلد دارند كه جلد اول به «سيره رسول خدا(ص)»، جلد دوم به «سيره خلفا» و جلد سوم به سيره امامان شيعه(عليهم‌السلام) پرداخته است كه با نام «حيات فكري سياسي امامان شيعه» از سوي انتشارات دليل ما منتشر شده است.
كتابهاي مفيد ديگر در اين زمينه، كتابهاي «تاريخ تحليلي صدر اسلام» و «تحليلي از تاريخ تشيع و امامان» نوشتة دكتر محمد نصيري رضي و «تاريخ امامان شيعه»(نوشته حميد احمدي) است كه هر سه از سوي دفتر نشر معارف منتشر شده‌اند و با نگاهي تحليلي به حوادث تاريخ صدر اسلام مي‌پردازد. اين سه كتاب كه در دانشگاه‌ها به عنوان «منبع درسي تاريخ اسلام» ارائه مي‌شود، جامعيت مناسبي دارد.
البته كتاب‌هاي ديگري در اين زمينه و در اين سطح وجود دارد كه مطالعه آن كتاب‌ها مي‌تواند وجوه ديگري از تاريخ صدر اسلام را بگشايد اگرچه غالب مطالب آن در كتاب‌هاي فوق‌الذكر بيان شده است.
الف) تاريخ اسلام به روايت شهيد مطهري(2 جلد): شهيد مطهري اگر چه به عنوان مورخ مطرح نيستند ولي به عنوان عالمي كه نگاهي تحليلي و ژرف به مسائل مختلف اسلامي داشته است فراخور مسائل جامعه، مطالعات و تتبعاتي عميق در اين زمينه داشته است كه اين كتاب گردآوري نظرات ايشان درباره تاريخ صدر اسلام است كه مطالعه آن براي هر فردي سودمند و جذاب است.
ب) تاريخ تحليلي اسلام تا پايان امويان، دكتر سيد جعفر شهيدي. دكتر شهيدي از شخصيت‌هاي برجسته علمي معاصر ما است كه با نگارش چند كتاب در زمينه تاريخ اسلام و زندگي معصومين(عليهم‌السلام) دريچه هاي جديدي در رويكرد تحليلي تاريخ صدر اسلام گشود. كتاب‌هاي «تاريخ تحليلي اسلام تا پايان امويان»(مركز نشر دانشگاهي) ، «علي(ع) از زبان علي(ع)، زندگاني اميرمومنان»، «زندگاني فاطمه زهرا(س)»، «زندگاني امام سجاد(ع)» و «و زندگاني امام صادق(ع)» كه هر چهار كتاب اخير از سوي دفتر نشر فرهنگ اسلامي منتشر شده‌اند، نيز خواندني و قابل تامل هستند.
پ) «تاريخ تحليلي صدر اسلام» نوشتة دكتر علي اكبر حسيني كه در 2 جلد از سوي دفتر نشر فرهنگ اسلامي منتشر شده است.
ت) آثار استاد سيد هاشم رسولي محلاتي كه در چندين جلد از سوي دفتر نشر فرهنگ اسلامي منتشر شده‌اند. ايشان از نويسندگان و مورخان پركار معاصر است كه با نگاهي شيعي، به تحليل حوادث صدر اسلام و زندگي معصومين(ع) و انبياء مي‌پردازد.
د) آثار استاد محمد هادي يوسفي غروي نيز بسيار مفيد است، كتاب تاريخ تحقيقي اسلام در چهار جلد كه از طرف موسسه امام خميني قم چاپ شده است يكي از آثار مهم وي در اين زمينه مي باشد.
م) آثار استاد سيد محمد علوي از اساتيد برجسته حوزه علميه قم نيز بسيار مفيد است، به خصوص كتاب مختصري از زندگاني چهارده معصوم ، چاپ انتشارات نغمات ، به صورتي زيبا و روان به بررسي تاريخ صدر اسلام و ائمه معصومين پرداخته است.
البته شخصيت‌هاي ارزشمندي چون استاد باقر شريف القريشي، محمدباقر بهبودي و ...كتاب‌هاي خوبي نوشته‌اند كه مطالعه آن‌ها خالي از لطف نيست و براي مطالعات دقيق تر و عميق تر ضروري است.
در سطوح بالاتر، مطالعه آثار علامه جعفر مرتضي عاملي و علامه مرتضي عسگري توصيه مي شود كه بسيار سودمند خواهند بود و دريچه هاي جديدي در برابر اذهان مخاطب مي گشايند. علامه جعفري مرتضي، كه مشهورترين شخصيت برجسته تاريخ اسلام در دوران معاصر هستند، كتاب‌هاي بسياري درباره حوادث و اتفاقات تاريخ صدر اسلام به زبان عربي نگاشته‌اند كه برخي از آن‌ها به زبان فارسي ترجمه شده است. «سيرت جاودانه (2 جلد)» درباره پيامبر اسلام(صلي‌الله عليه وآله) و «امام علي(ع) و خوارج»، «تحليلي زندگاني امام حسن(ع)» و «تحليلي از حيات سياسي امام رضا(ع)» و... معروف‌ترين آثار منتشر شده ايشان به زبان فارسي است كه عمدتاً به همت دكتر محمد سپهري ترجمه شده و از سوي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي و بوستان كتاب قم منتشر شده‌اند. معروفترين و شاهكار كتابهاي تاريخي شيعيان در دوران اخير موفق‌ترين كتاب «الصحيح من سيره النبي الاعظم(ص)» تحقيق استاد جعفر مرتضي عاملي، در 35 جلد و به زبان عربي است كه موسسه فرهنگي دارالحديث قم منتشر كرده است كه برخي از مجلدات آن توسط انتشارات نورمطاف ترجمه شده است. البته اخيراً دكتر محمد سپهري، تلخيصي از آن كتاب عظيم را با نام «سيرت جاودانه»(2ج) ترجمه كرده است. تحليل‌هاي بديع و ژرف كاوي‌هاي استاد، خواندن آثارش را بر همه علاقه‌مندان به تاريخ اسلام ضروري كرده است.
نگاه علامه مرتضي عسگري به تاريخ، بيشتر رويكرد كلامي و اعتقادي است كه مي‌تواند پاسخ‌گوي بسياري از شبهاتي باشد كه اخيراً از سوي وهابيون در فضاي رسانه‌اي و دانشگاهي مطرح مي‌شود. مطالعه آثار علامه عسكري نيز ارزشمند و با اين رويكرد بسيار قابل استفاده است.