مشبهه چه كساني هستند؟
عقايد به عنوان ضروريترين عنصر براي هر انساني در طول تاريخ بشريت مورد بررسي علمي دانشهاي گوناگون است. تاريخ اديان بررسي كهنترين اعتقادات بشر را آشكار مي كند و تاريخ زندگي بشريت را در زير چتر بسياري از عقايد معرفي كرده است. خداوند براي هدايت جوامع بشري به مقتضاي حكمت بالغه خويش حجت را بر بندگان تمام فرمود و با فرستادن پيامبران الهي به بيداري عقول دفن شده مردمان و نجات ايشان از راههاي انحرافي پرداخت:رُسُلاً مُبَشِّرينَ و مُنْذِرينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ كانَ اللَّهُ عَزيزاً حَكيماً.[1]
آري ضرورت هدايت، مقتضي بعثت پيامبران شد آن زمان كه خرافات و خرافه پرستي، كفر و شرك و الحاد بر جامعه بشري سايه افكنده بود. خدايان پرستيده مي شدند و براي خداوندگارشان قرباني ميدادند اما نه فقط خداي آسماني يا زميني بلكه همان سنگ و چوبي كه تا ديروز هويتي جز گياه و جماد نداشت و امروز تقدسي به عنوان الوهيت بر آن افتاده است. پس پيام آوران خدا شروع به هدايت غافلين نمودند و با مكاتب بتپرستي و انسان پرستي و.....به مبارزه تبليغي و علمي و جهادي دست زدند. در مبارزه علمي، برهان و دليل و عقل و حجت در مكتب الهي، مكاتب بشري را با شكست مواجه ساخت. مكتب مشبهه از جمله مكاتب بشري است كه مطالعه صحيح از آن گوياي بطلان است كه دراين مقاله به ديدگاههاي اعتقادي آن مي پردازيم.
تشبيه
تشبيه همانندي و مشابهت را گويند و در متون عقايد اصطلاحي است كه بخاطر نوعي عقيده باطل در خداشناسي اطلاق ميشود. عده اي او را در ذات شبيه به غير دانسته اند و عده اي با تنزيه خداوند در ذات به شباهت او در صفات با غير قائل شده اند. در هر صورت مشبهه اعتقادي است كه بسياري ازفرق را شامل مي شود؛ زيرا از اركان مسائل و اصول هر فرقه اي بحث خداشناسي است و هر فرقه اي بايد نسبت به اين مساله موضع خود را مشخص كند. مشبهه و فرق دامنگيرش از مهمترين مكاتب منحرف از عقيده توحيد ميباشند.[2] عدم شناخت صحيح از توحيد بزرگترين عامل روي آوري فرق به دام تشبيه خداوند به غير اوست. به اين ترتيب اين تفكر موجب خروج از دين است؛ زيرا از مهمترين اصل از اصول دين توحيد ميباشد كه با روي گرداني از آن، بهرهاي جز كفر و شرك نمي آورد. به همين دليل تفكراتي چون تشبيه و حلول و تجسيم كفر و شرك خوانده شده است .طرق خدا شناسي
در باب خداشناسي بايد به انديشههاي ارائه شده توسط انبياء و اوصياء الهي در مورد اثبات خدا توجه شود تا درنتيجهگيري واضح شود كه انديشه تشبيه در چه جهت و موضعي نسبت به خدا قرار ميگيرد. آيا اين انديشه با فرض وجود خدا ارائه ميشود يا خير؟ آيا اين انديشه موجب كفر است يا خير؟ آيا تشبيه در اديان الهي بخصوص اسلام وجود دارد يا خير؟ آيات متشابه قرآن كه وجه تشبيه در آن وجود دارد چگونه توجيه ميشود؟ و...مسائلي است كه بعد از توضيح اصل توحيد بايد بدان پرداخت.توحيد
بطور كلي انديشه توحيد مهمترين فرق اساسي بين مكاتب بشري و اديان الهي است. مكاتب بشري به نفي توحيد روي آوردند ولي ارائه مكتب توحيد مخصوص اديان الهي است كه پيامبران و اوصياء الهي عليهمالسلام مبلغ و رساننده چنين معرفتي هستند. بدون شك معناي توحيد در مكتب نجات دهنده اسلام به بهترين وجه عقلي آن بيان شده بطوريكه حجت را بر ديگر مدعيان، خصوصاً اهل كفر و منكرين تمام كرده و از جهل و انكار به نور يقين هدايت نموده است.[3] توحيد يگانه معرفت صحيح در مورد خداست و هر آنچه غير از توحيد باشد و در آن معرفت خدا جستجو شود چيزي جز گمراهي و كفر نخواهد بود. در برابر توحيد يعني تصديق برخالق، مباني معرفتي ديگري در مورد شناخت خدا از مكاتب ساختگي ذهن بشر در غالب بت پرستي و تجسم و تشبيه و حلول و تناسخ ارائه شد.تشبيه در واقع ايدئولوژي و مبناي تفكر در مورد خدا را درمكاتب بشري سامان ميداد. در اين مكتب خدا با ديگر اشياء سنجيده ميشد و سنخيت و تشابه بين خدا و موجودات مفروض بود؛ زيرا فكر و عقل بشر به خودي خود به چيزي غير از تشبيه و تجسم راه ندارد. بشر هميشه به دنبال خداي خود در بين اشياء موجود و يا موهوم خيالي بوده به همين دليل نتوانسته خداي منزه و متعالي از شبيه را درك كند. او ابزار و سند خداشناسي را از درون فكر خود و بيرون چشمش ميديده و هيچگاه موضوع بحث خداشناسي را با غير آن متفاوت نميدانسته بلكه اصل موضوعي تشبيه را ملاك شناخت خود قرار مي داده است.
مشبهه
مشبهه بر دو قسم هستند :[4]1. مشبهه در ذات :
اين گروه ذات خداوند را با ذات اشياء شبيه و حتي يكسان مي دانند. گروه غلات كه قائل به الوهيت معصومين عليهمالسلام و غيره ميشوند در واقع ذات خداوند را شخص افراد مي دانند. بيانيه و مغيريه و منصوريه و حلمانيه و كراميه و ابراهيميهحائطيه و مقنعيه از اين گروه ميباشند. همچنين فرقي كه براي خداوند صورت، اعضاء و بطور كلي نوعي جسمانيت قائلند بر اين مذهب ميباشند. از جمله اين افراد داود جورابي است كه براي خداوند موهومش تمام اعضاء انسان را قائل بود بجز دو عضو كه خود را از ذكر آنها معاف مينمود. كراميه براي خداوند حد و نهايت و جسمانيت قائل بوده و او را محل حوادث و وقائع ميدانستند.
2.مشبهه در صفات
اين گروه با درك نادرست از اسماء الهي و خلط آنها با حالات و كيفيات به توجيه بعضي صفات در مورد خداوند پرداختند در حاليكه در واقع به اثبات حالت و كيفيت ميانجاميد. اين فرق معمولا صفات محدثهاي كه به خدا منسوب ميكردند تشبيه به صفات انسان مينمودند؛ مثلا اراده و علم و قدرت و سمع و بصر و... در مورد خداوند را همجنس اين صفات در انسان ميدانستند. معتزله بصره و همچنين كراميه از اين قبيل فرق دانسته شدهاند. عموم فرقي كه قائل به جواز روءيت خداوند هستند از فرق مشبهه محسوب ميشوند؛ زيرا علاوه بر اينكه روئيت و ديده شدن حكايت از سنخيت و تشابه بين بيننده و ديده شده ميكند از خواص جسم نيز بشمار ميرود.
عوامل اصلي تشبيه
از علل مهمي كه باعث تشبيه در طريق خداشناسي شده است شبهه و عدم درك صحيح معارف و توجيه نشدن متشابهات و عمل به معني ظاهري آنهاست. دراينجا به برخي از اين عوامل اشاره ميكنيم:الف.زمان ومكان
زمان و مكان از اهم مسائلي است كه در درك و فهم آن بسيار تلاش شده ولي با اين حال برخي هنوز نتوانستهاند با تعريف دقيق آن وجود خدا را از زمان و مكان منزه بدانند و همين اشتباه باعث كشيده شدن خواص زماني و مكاني به خداوند است. همچنين اشتباه بزرگتر اين است كه با عدم حل اين مساله قائل به وجود خدا درتمام زمانها و مكانها بشويم و با اين اشتباه علمي منكر ضرورت تنزه خدا از زمان ومكان شويم چنانكه اين لغزش در بسياري از فرق ديده ميشود.ب. خلقت وايجاد
عدم درك مساله خلقت و خالق و مخلوق و انكار آن نيز باعث اثبات خداوندي بدون خلقت و در واقع خدائي غير خالق ميشود، بلكه با عدم درك صحيح اين مساله زمينه عينيت و وحدت و ظهور و تجلي را بوجود ميآورد، چنانكه برخي از به اصطلاح پايهگذاران عرفان نظري تصريح دارند به اينكه ستايش مخصوص خدائي است كه اشياء را ظاهر كرد درحالي كه او همان اشياء است.[5]ج.متشابهات
عدم شناخت صحيح و توجيه نشدن برخي آيات و روايات متشابه و عمل به معني عرفي و ظاهري آنها عاملي براي قول به تشبيه است در حاليكه محكمات و ضروريات و روايات مبين و حكم عقل قطعي به تأويل و تفسير متشابهات ميانجامد و برداشت نادرست از اين آيات خود خطائي است كه خود قرآن از آن منع ميكند و به صراحت كساني را كه در قلوبشان ميل به انحراف است را عامل به متشابهات ميداند:هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ و ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ والرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ [6]
برخي آيات متشابه عبارتند از:[7]
1.خداوند نور آسمانها وزمين است؛
2. خداوند رحمن بر عرش قرار يافت؛
3.پروردگارت و ملائكه صف به صف ميآيند؛
4.او كسي است كه در آسمان خدا است و در زمين خداست؛
5.از روح خودم در آدم دميدم؛
6.هرگز، ايشان در اين هنگام از پروردگارشان مستور هستند؛
7. هرچيزي نابود ميشود جز وجه او.
واضح است كه از معني لغوي و ظاهري اين آيات متشابه محدوديت لوازم جسمانيت و شباهت بين خدا و موجودات به ذهن متبادر ميشود. مشبهه و غلات و مجسمه براي عقائد باطل خود به آنها استناد كردهاند و گفتهاند:
1.خداي آسمان غير از خداي زمين است و اعظم ازاوست؛[8]
2.شيئيت و موجوديت خدا به معني جسميت و محدوديت اوست؛[9
3.خداوند نور و روشنائي است؛[10]
4.خداوند جسم است و داراي صورت، اعضاء و جوارح (گوشت وخون ودست وپا وسروزبان وگوش وچشم)؛
5.خداوند جسمي است بدون شباهت به اجسام؛
6. خداوند در صورتهاي زيبا حلول كرده؛
7.صعود و نزول و انتقال و استقرار در مورد خدا صحيح است؛
8.مصاحفه و ملامسه و معانقه با خدا ممكن است؛
9.از بالا تا سينه او تو خالي و بقيه اعضاي او توپر است؛
10.خدا در جهت بالا است؛
11.اين آراء و امثال آن، تشكيل دهنده عقايد فرقي مانند گروه غلات و فرق حشويه و جهميه و شيبانيه و جورابيه و ابراهيميه و حائطيه و كراميه و مقنعيه است[11] كه تماما از مخالفين مكتب اهل بيت عليهمالسلام هستند؛
تبيين راه خداشناسي صحيح توسط اهل بيت عليهمالسلام
اهل بيت عليهمالسلام در برابر امواج ناداني و غلو و گمراهي در باب توحيد به شدت عكس العمل نشان دادند و علاوه بر تبيين صحيح توحيد و خداشناسي به تفسير صحيح تمام آيات متشابه پرداختند و اين معارف را به عنوان سند و شاهدي بر بطلان تشبيه و تجسيم در اختيار عقول قرار دادند. اساسا در مكتب وحي و اهل بيت عليهمالسلام معرفت به خدا با مباني تشبيه واضح البطلان است و انكارخدا و يا انكار معرفت و تصديق به خداوند را با مذهب تشبيه مساوي ميدانند. درباب خداشناسي سه مسلك كلي وجود دارد:
1.مسلكي كه نفي خدا و معرفت خدا ميكند؛
2.مسلكي كه با تشبيه به اثبات خدا ميپردازد؛
3.مسلكي كه بدون تشبيه به اثبات خدا ميپردازد؛
سپس با اعلام بطلان دو مذهب اول طريق صحيح معرفت خداوند را درمسلك سوم متعين نمودند؛[12]
دربياني ديگرفرمودهاند:
معروف بغير تشبيه[13]
اين جمله نشان دهنده طريق اثبات و تصديق به خداست اما نه از راه تشبيه بلكه اثبات بدون تشبيه.
همچنين نه نفي صحيح است نه تشبيه بلكه خداوند حقيقتي است پايدار و موجود برتر است ازتوصيفات وصف كنندگان؛[14] زيرا در واقع تشبيه همان توصيف و بيان حالات است كه در مورد خداوند معني ندارد و باطل است.
در علت بطلان تشبيه گفته اند: تشبيه درمورد خدا باطل است؛ زيرا هيچ موجودي شبيه خدا نيست ( تا درنتيجه از راه تشبيه به او معرفت حاصل كنيم ).[15]
همچنانكه خداوند در معرفي خود ميفرمايد:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْء[16]
مكتب اهل بيت (عليهمالسلام) عقيده تشبيه را مانع راه خداشناسي و خالق و مخلوق اعلام ميدارد.[17] زيرا در اين عقيده باطل مشبه با مشبه به شباهت نيز دارند و در اين صورت ملاك خالق و مخلوق از بين ميرود. زيرا خالق غير از مخلوق است و هيچ شباهت و سنخيتي با هم ندارند در حاليكه مذهب تشبيه بين دو موجود مشابه است و در واقع تشبيه به انكار خالق و مخلوق كشيده ميشود.
تفسير متشابهات
به نص صريح قرآن انگيزه فتنه عاملي براي تمسك به متشابهات قرآني است و چه فتنه اي بالاتر ازاينكه با اين آيات به مخالفت با توحيد و ضروريات پرداخته شود. دراين جهت براي از بين بردن نتيجه اين فتنه اهل بيت عليهمالسلام به تبيين معني صحيح آيات متشابه پرداختند تا ديگر بهانه اي ظاهري براي مشبهه باقي نماند. ايشان تاويلات آيات گذشته را اينگونه بيان نمودند:1.خداوند هدايتگر اهل آسمانها و زمين در امور دين و مصالح ايشان است؛[18]
2.خداوند تدبير امر عرش را سامان داد و شأن عرش را برتر نمود؛[19]
3.امر خداوند با ملائكه الهي پي درپي ميآيد؛[20]
4.از مخلوقي بلند مرتبه به نام روح در آدم دميده شد به امرخدا؛[21]
5.هرگز، ايشان از ثواب خداوند ممنوع هستند؛[22]
6.هرچيزي نابود ميشود جز دين او و حجتي كه از جانب اوست.[23]
مكتب شيعه ضد تشبيه
شيعيان همانطور كه به مذاهب سياسي مبدل نشدند بلكه انديشه امامت اهل بيت عليهمالسلام را به عنوان جانشيني از پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله و سلم معتقد بودند در گرداب مسائل كلامي نيز با بيانات روشنگر معصومين هدايت شدند و مكتب تشيع هيچگاه به تشبيه در مورد خدا قائل نيست اما نزد اهل سنت، بزرگاني از مكتب اهل بيت عليهمالسلام متهم به تشبيه و تجسيم هستند[24] مانند زراره بن اعين و محمد بن نعمان معروف به مومن طاق و هشام بن حكم و هشام بن سالم و يونس بن عبدالرحمن و گويا ايشان معتقد به شنيعترين آراء فاسده هستند و اينگونه به معرفي اصحاب ائمه عليهمالسلام ميپردازند در حاليكه با توجه به زندگينامه اين افراد پي ميبريم كه ايشان از بزرگان فقهاء و متكلمين دوران بودهاند و ازسوئي غلات مشبهه رانده شده از شيعه را منسوب به شيعه ميدانند و ازطرفي بزرگان شيعه را به تشبيه و تجسيم معرفي ميكنند و قطعا غرض ايشان از اين تحليل نادرست اين است كه مكتب اهل بيت عليهمالسلام مكتبي غالي و مشبهه معرفي كنند در حاليكه مكتب اهل بيت مخالفترين مكتب با غلو و تشبيه است.يُريدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ واللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ ولَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ .[25]
--------------
[1] - نساء،165.
[2] - الاسفرايني، طاهربن محمد ؛ التبصيرفي الدين ،عالم الكتب ،بيروت ،الطبعة الاولي ،1983 ،ص 119
[3] - ثقة الاسلام كليني ؛الكافي ،8جلدي،دارالكتب الاسلاميه ،تهران ،1365 ه.ش،ج 1 ص 72
[4] - الاسفرايني، طاهربن محمد ؛ التبصيرفي الدين ،عالم الكتب ،بيروت ،الطبعة الاولي ،1983 ،ص 119
عبدالقاهربن طاهربن محمد البغدادي ابومنصور؛الفرق بين الفرق وبيان الفرقة الناجية ،بيروت،دارالآفاق الجديده 1977،الطبعةالثانية،ص 214
[5] - ابن عربي ؛ فتوحات ، جلد 2 ص 459
[6] - آيه شريفه (7)، آل عمران
[7] - اللَّهُ نُورُ السَّماواتِئالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فيها مِصْباح(35)،نور
الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى (5)،طه
وَ جاءَ رَبُّكَئالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (22)، فجر
وَ هُوَ الَّذي فِي السَّماءِ إِلهٌئفِي الْأَرْضِ إِلهٌئهُوَ الْحَكيمُ الْعَليمُ (84)،زخرف
فَإِذا سَوَّيْتُهُئنَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ (29)،حجر و(72)،ص
كَلاَّ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (15)، مطففين
كل شئ هالك الا وجهه (88) قصص
[8] - محمد بن عمر كشي ؛رجال كشي،يك جلد،انتشارات دانشگاه مشهد،1348ه.ش ،ص 304
[9] - ابوالحسن الاشعري ؛مقالات الاسلاميين،دارالاحيا الثراث العربي ،بيروت، ص 518و521
[10] - پيشين
[11] - پيشين
[12] - علامه مجلسي ، محمد باقر؛بحار الانوار ،بيروت ،موسسة الوفا ،1404، 110 جلد ، 3ص 304
[13] - پيشين ،3 ص 297
[14] - ثقة الاسلام كليني ؛الكافي ،8جلد،دارالكتب الاسلاميه ،تهران ،1365 ه.ش،ج ص 100
[15] - پيشين ، 1 ص 82
[16] - شوري ، 11
[17] - ثقة الاسلام كليني ؛الكافي ،8جلد،دارالكتب الاسلاميه ،تهران ،1365 ه.ش،ج 1 ص 118
[18] - ثقة الاسلام كليني ،الكافي ،8جلد،دارالكتب الاسلاميه ،تهران ،1365 ه.ش،ج1، ص 115
[19] - علامه مجلسي، محمد باقر؛بحار الانوار ،بيروت ،موسسة الوفا ،1404، 110 جلد ، ج90 ، ص114
[20] - ثقة الاسلام كليني ؛الكافي ،8جلد،دارالكتب الاسلاميه ،تهران ،1365 ه.ش،ج 1، ص 128
[21] - شيخ صدوق؛ التوحيد، يك جلد، انتشارات جامعه مدرسين قم، 1398 هجرى قمرى (1357 شمسى) ،ص 170
[22] - شيخ صدوق؛ معاني الأخبار، يك جلد، انتشارات جامعه مدرسين قم، 1361 هجرى شمسى،ص 13
[23] - علامه مجلسي، محمد باقر؛بحار الانوار ،بيروت ،موسسة الوفا ،1404، 110 جلد ، ج4، ص 5
[24] - الشهرستاني ؛الملل والنحل ،بيروت ،دارالمعرفة، 1404، 2 مجلد،ج 1 ص 181 الي 190
[25] - صف ،8
منبع:پرسمان
