تبدیل پدیده ای نامحسوس و آرام و ناپایدار به یک نیروی چند منظوره نیرومند و بشارتگر رحمت، نشانه ای از قدرت ی نهایت خالق هستی بخش است . یکی از پدیده هائی که از نشانه های عظمت خدا در قرآن شمرده شده، پدیده «باد» است که در خاطر هرکسی فراموش شده ترین چیزهاست، باد مانند دست خدا، در عین نامرئی بودن، در همه جا هست و هیچ کس تاب تحمل فقدان آن را ندارد چرا که یکی از عناصر چهارگانه عامل حیات بوده و زندگی بدون آن امکان پذیر نیست، ولی در نظر بشر آنچنان بی اهمیت است که حتی اگر بخواهد برای پوچی و بی خاصیتی چیزی مثال بزند، می گوید: «باد هوا شد» . غافل از اینکه به وسیله حرکت و گردانندگی باد چه منافعی عایدش می شود که اگر گردش باد نباشد، بهترین باغها به بدترین سیاه چال ها و اگر حرکت کند بدترین سیاه چالها به گلستان تبدیل می شود . اما خدای بزرگ و خالق هستی، ارسال همین باد را (با اشاره به حرکت و گردانندگی آن)، یکی از نشانه های قدرت خود و به عنوان مژده دهنده رحمت خداوندی معرفی می کند و می فرماید: «و من آیاته ان یرسل الریاح مبشرات لنذیقکم من رحمته و لتجری الفلک بامره و لتبتغوا من فضله و لعلکم تشکرون» (1) . «از آیات (عظمت) خدا این است که بادها را به عنوان بشارتگرانی می فرستد تا شما را از رحمتش بچشاند (و سیراب کند) و کشتیها به فرمانش حرکت کنند و از فضل او بهره گیرید، شاید شکرگزاری کنید». باد چیست؟ حرکت شدید یا ضعیف هوا که در اثر اختلاف درجه حرارت و بهم خوردن تساوی وزن مخصوص در نقاط مختلف کره زمین به وجود می آید، «باد» گفته می شود (2) . به تعبیر دیگر: باد عبارت است از هوای متحرک در سطح زمین که گاهی چنان آرام است که احساس نمی شود و گاهی مقداری شدیدتر (نسیم) است که احساس می شود و گاهی آنچنان شدید است (طوفان) که درختان را از ریشه می کند و کشتیها را غرق می کند و زمینهای زراعی را بی حاصل کرده و از بین می برد و نابود می سازد . در اثر باد یک مرتبه هوای سرد با هوای گرم مرطوب مخلوط می شود و ابرها را بارور می سازد . و جابجا می کند (3) . بادها انواع و اقسامی دارند که از نظر هواشناسی هرکدام خاصیت خاص خود را دارد مانند: بادهای شرقی، جنوبی، شمالی، غربی، قطبی، محلی و موسمی و تجاری و ... . (4) . خداوند در قرآن مجید در 31 مورد به تنهائی از باد با تعبیرهای گوناگون و به صورت مفرد یا جمع اسم برده است «مانند: ریح، ریاح، ریحکم، ریحا و ریحان و ...» (5) . در این 31 مورد گاهی به صورت مامور غضب و قهر الهی معرفی شده و گاهی به عنوان مامور حمت یاد شده است . باد و اقوام متمرد باد آرام گاهی با کم ترین تغییر در گرمی و فشار، عظیم ترین نیروها را برپا می کند و وقتی به خشم آید، گردبادها و طوفانها به راه می اندازد و ممکن است به عنوان دست قهر خلقت باشد که با اندک کم و زیادی یا پس و پیشی سرعت و جهت، اسباب قهر و لاکت شود و همه چیز را نابود کند چنانکه در تاریخ گذشتگان می خوانیم بسیاری از اقوام متمرد از فرمان خدا به وسیله همین باد آرام تبدیل شده به بادهای سرد و خشک و طوفانی، از بین رفته و نابود گشته اند که خداوند از آنها در سوره های مختلف قرآن یاد کرده است (6) . از جمله آنها قوم عاد است که به گفته قرآن در اثر نافرمانی از خدا وقتی این قوم; پیامبر خود را تکذیب کردند و به حرفش گوش نکردند، توسط همان باد به عذاب الهی گرفتار شدند که خداوند متعال می فرماید: «آنها را (که قامتهائی بلند و هیکلهائی درشت داشتند) از زمین بر می کند و با سر به زمین می کوبید به گونه ای که سرهای آنها از تن جدا می شد، همچون درخت نخلی که ریشه کن شده باشد» (7) . این تنها خداوند است که با قدرت لایتناهی خود از یک باد آرام و نسیم روح بخش، یک طوفان سوزاننده و کوبنده به وجود می آورد که قوم نیرومندی همچون عاد را که قدرت و ثروتی عظیم داشتند، نابود می کند به طوری که جز اجساد بی روح و پوسیده چیزی از آنان باقی نمی ماند . اما باد; همه اش تندی و غضب نیست، بلکه منافع بی شماری که باد دارد، فراتر از تندی آن است (گرچه ممکن است آن تندی و ویرانگری برای عده ای، نعمتی برای عموم باشد) چرا که در یک چشم بهم زدن می تواند بشارتگر ابر و بارانی باشد که به دنبال خود می آورد، دشتها و جنگلها و باغها را سر سبز کرده، نسیم بهشتی به مشام تشنه کامان و کشاورزان، و لبخند شادی برای کسانی که از هوای دودآلود شهرها به ستوه آمده اند، به ارمغان بیاورد . در آیه مزبور به نکاتی اشاره شده است که همه آنها به وسیله حرکت و خاصیت گردانندگی باد به وجود می آید از جمله جابجائی ابرها و هوای صاف یا آلوده و حرکت کشتیها و ... با این همه در اکثر زبانها و فرهنگها کمتر به گردانندگی باد اشاره شده و در اکثر زبانها و فرهنگها و کتابها حرکت باد را به طور کلی با کلمه گردش یا چرخش یاد نمی کنند، بلکه همیشه کلمات یا مصادری مانند وزیدن، دمیدن، آمدن، زدن، رسیدن و امثال اینها بکار می برند . در کتاب «باد و باران در قرآن » (8) در این زمینه می خوانیم: بعد از محاسبات و مشاهدات جغرافیایی و هواسنجی سه بعدی بود که اصطلاح گردش باد (Circulationduvents ( Winfs Circulation) وارد فرهنگ و قاموس اروپائی گردید» . اما قرآن مجید در چند جا (9) کلمه «تصریف الریاح » بکار برده که به معنای گرداندن است که همه این معانی در جریان و تحولهای تناوبی بادها وجود دارد (10) . همچنین امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرمایند: «... خداوند سبحان طبقات جو را از هم گشود و اطراف آن را باز کرد و فضاهای خالی ایجاد نمود و در آن آبی که امواج متلاطم آن روی هم می غلتید، جاری ساخت و آن را بر پشت بادی شدید و طوفانی کوبنده حمل نمود پس از آن باد را به باز گرداندن آن فرمان داد و برنگهداریش آن را مسلط ساخت و ... فرمان داد تا آبهای متراکم و امواج عظیم آب را برهم زند و امواج این دریاها را به هر سو بفرستد پس آن را همانند مشکی به هم زد و ...» (11) . منظور از فرستادن باد چیست؟ منظور از فرستادن بادها; چنانکه از آیه استفاده می شود، رسیدن بشر به نعتمهای متعدد الهی و آسایش و آرامش است که در ذیل آیه به سه مورد مهم از آنها اشاره شده است که نسبت به دیگر فواید و آثار باد محسوس تر است . از جمله با تعبیر چشاندن (لنذیقکم) ، حرکت کشتیها (لتجری الفلک) و بهره مندی از فضل و رحمت خدا (لتبتغوا من فضله) . جالب این است که همه این برکات در اثر حرکت و گردانندگی باد است که بذرها، اکسیژن، کربن و ابرها را جابجا می کند . همچنین تلقیح گیاهان و درختان به وسیله باد (12) بخصوص در فصل بهار صورت می گیرد که هم فصل بیداری خیلی از درختان و گیاهان است و هم فصل باد و باران است و بشر بیشتر متوجه این پدیده حیاتی می شود . فواید باد گرچه بعضی از مفسران مانند مرحوم طبرسی بیشتر روی بشارتگری باد نسبت به باران تکیه کرده و می نویسد: «منظور از ارسال باد و مژده آن، بارانی است که در اثر متراکم شدن ابرها توسط باد به طرف زمین سرازیر می شود و مردم خوشحال می شوند و نعمت خدا را می چشند و منظور از جریان کشتیها این است که مردم سوار کشتیها می شوند و به دنبال روزی می روند» (13) . ولی نمی توان تعبیر «مبشرات » را محدود به باران نمود زیرا بادها بشارتهای دیگری نیز دارند که عده ای از مفسران به آن اشاره کرده و «مبشرات » را مطلق دانسته و می نویسند: «منظور از ارسال باد و مژده آن، رسیدن انسان به انواع نعمتهایی است که خداوند در وجود باد به ودیعت نهاده است مانند: تلقیح درختها، دفع کثافتها، تصفیه هوا و فواید دیگر که مفاد جمله مطلق است » (14) . از جمله فواید بادها عبارتند از: 1 . از بین بردن عفونتها از فضا (یوسف، 94) . 2 . کاستن فشار حرارت آفتاب بر روی گیاهان و جلوگیری از آفتاب سوختگی . 3 . بادها پخش کننده و تعدیل دهنده حرارتهای زمین (و رطوبت) هستند . اگر وزش بادها نبود، زندگی در قسمت اعظم کره زمین و شاید در تمام آن غیر ممکن می شد (15) . 4 . رساندن اکسیژن از برگهای درختان به انسان و کربن تولید شده از بازدم انسان به درختان و رساندن اکسیژن به جانوران دریایی به وسیله گردش باد (حج 31) . 5 . انتقال بذرها از نقاط پر بذر به نقاط کم بذر . 6 . حرکت دادن کشتیهای بادی و بالنها و ... (یونس، 22) . 7 . پیوند و تلقیح درختان و گیاهان (کهف، 45 و حجر 22) . و منافع بی شمار دیگری که از حد اختصار خارج است . نقش باد در نزول باران چنانکه اشاره شد، یکی از پدیده های آفرینش و نعمتهای مهم خداوند باران هستی بخش است . باران هم مستلزم مقدماتی است که به وسیله آن مقدمات، دانه های پربرکت آن، زمین مرده را زنده می کند . یکی از آن مقدمات باد می باشد که قطعات ابر را به هم پیوند زده، بارور می سازد و ابرها را به منزله پدر و مادر باران قرار می دهد . باد چنان با ابر و باران ارتباط تنگاتنگ دارد که در قرآن مجید خداوند متعال در 105 مورد باد را همراه ابر و باران اسم برده (16) است که حاکی از اهمیت باد در زندگی بشر و نقل و انتقال ابرها و بارانهای رحمت به نقاط مورد نیاز روی زمین می باشد . چنانکه خداوند می فرماید: «ما بادها را برای تلقیح (ابرها و بهم پیوستن و بارور ساختن آنها) فرستادیم و از آسمان آبی فرو فرستادیم و با آن سیراب ساختیم درحالی که شما توانائی حفظ و نگهداری آن را نداشتید» (17) . در عصر حاضر گرچه بعضی از مفسران گفته اند منظور از تلقیح در آیه یاد شده، تلقیح گیاهان است در صورتی که این معنا در عصر نزول قرآن مورد توجه مردم نبود، ولی در هر حال (چنانکه اشاره شد)، نمی توان منحصر به آن کرد زیرا بعد از کلمه لواقح سخن از نزول باران به میان آمده که نشان دهنده بارور کردن ابرها و آماده سازی آنها برای نزول باران است . اینجا نکته ای قابل توجه است و آن اینکه در آخر آیه سخن از ناتوانی انسان از ذخیره کردن آب به میان آمده که ممکن است اشاره به ذخیره آب قبل از باران باشد یعنی شما نمی توانید منبع اصلی باران را که ابرهاست در اختیار داشته باشید و یا ممکن است اشاره به بعد از باران باشد یعنی شما نمی توانید آب را ذخیره نمایید لذا خداوند به وسیله منجمد ساختن آن در قله کوهها (18) (به صورت برف و یخ) و یا فرو بردن آن به اعماق زمین آن را ذخیره می کند و بعدا به صورت چشمه ها و قناتها ظاهر می کند و یا هم پیش از باران و هم پس از باران را شامل می شود (19) . خلاصه این تنها نیروی لایزال الهی است که از یک هوا و باد نامحسوس و ناپیدای ناپایدار و گذرا، یک پدیده چند منظوره ایجاد می نماید که در عین بشارتگر رحمت و مقدمه انواع نعمتها بودنش گاهی به دستور خدا ابزار قهر و غضب قرار می گیرد . پی نوشت: 1) روم: 46 . 2) فرهنگ عمید . 3) الموسوعة العربیة العالمیة، ج 11، ص 433 و 434 . 4) الموسوعة العربیة العالمیة، ج 11، ص 434 و 435 . 5) رایانه - معجم الالفاظ والاعلام القرآنیة، محمد اسماعیل ابراهیم، ط 2، دارالفکر العربی . 6) آل عمران، 117 - اسراء، 68 و 69 - قصص 81 - روم 51 - سجده، 15 - ذاریات حاقه 6 و 7 و 41 42 و آیات دیگر . 7) ذاریات 41 و 42 - قمر 20 و حاقه 6 . 8) نوشته مهندس مهدی بازرگان، ص 98 . 9) از جمله سوره بقره 164 و جاثیه 5 . 10) تصریف الریاح: یعنی گرداندن آن از حالی به حالی; از جنوب به شمال، از غرب به شرق و بالعکس و سایر جهات . (مجمع البحرین، صرف) . 11) نهج البلاغه، ، خطبه 1، پاراگراف آفرینش جهان . 12) حجر 22 - المیزان، ج 12، ص 145 و 146، ذیل آیه . 13) مجمع البیان، ج 8، ص 309 . 14) المیزان، ج 16، ص 199، و تفسیر نمونه، ج 16، ذیل آیه 46 سوره روم . 15) مهدی بازرگان، باد و باران در قرآن، ص 57 و 58 . 16) مهدی بازرگان، همان، ص 8 . 17) سوره حجر، 23 . 18) ممکن است اشاره به اثر باد باشد که در اثر وزش آن آبها یخ می بندد . 19) مجمع البیان، ذیل آیه 23 حجر . منبع : حوزه نت