حوزه قم در نیم قرن گذشته به تکثر مراجع عادت کرده است. در واقع در تاریخ ۹۵ ساله حوزه نوین قم که فروردین ۱۳۰۱ به دست آیت الله العظمی حائری یزدی تشکیل شد،
حال و آینده مرجعیت شیعه
آینده مرجعیت قم
حوزه قم در نیم قرن گذشته به تکثر مراجع عادت کرده است. در واقع در تاریخ ۹۵ ساله حوزه نوین قم که فروردین ۱۳۰۱ به دست آیتاللهالعظمی حائری یزدی تشکیل شد،
تنها در دوره ۱۵ ساله مرجعیت شیخ مؤسس و دوره ۱۶ ساله مرجعیت آیتاللهالعظمی بروجردی شاهد مرجعیت غیر متکثر و فراگیر بودهایم که در هر دو دوره، علمای شاخص شهر به احترام این دو مرجع، از این منصب کنار کشیدند. بنابر این به احتمال زیاد در دهههای آتی نیز این تکثر و تعدد ادامه خواهد داشت.
اکنون مرجعیت در قم عمدتاً در اختیار آیات عظام وحید خراسانی، مکارم شیرازی، صافی گلپایگانی و شبیری زنجانی است. در این میان درس آقایان وحید خراسانی و مکارم شیرازی شلوغترین درسهای مرجعیتی حوزه است.
در رده بعدی علمای قم، حضرات آیات سید علی محقق داماد، شیخ علی کریمی جهرمی، سید محمدجواد علوی بروجردی، سید علیاصغر میلانی، سید احمد مددی، محمدتقی شهیدی زنجانی، شیخ صادق لاریجانی، شیخ مهدی شبزندهدار، شیخ مهدی گنجعلی (گنجی)، سید منیر خباز، شیخ ابوالقاسم علیدوست و علیاکبر سیفی مازندرانی قرار دارند که احتمال میرود بهعنوان مراجع دهههای آینده مطرح شوند.
همچنین پدیده دیگری که بهوضوح در قم میتوان دریافت و آن را در امتداد سنت دیرینه بیوت فقهای بزرگ تحلیل کرد، درخشش «آقازادهها»ی نسبتاً جوان مراجع است که میتوانند به عنوان گزینههای بالقوه مرجعیت در دهههای آتی در نظر گرفته شوند. حضرات آقایان شیخ محسن وحید خراسانی، سید محمدجواد شبیری زنجانی و سید حسن خمینی و شیخ جواد فاضل لنکرانی مهمترین آیتاللهزادههای مطرح قم هستند که طی سالهای گذشته درس خارج فقه و اصول را آغاز کرده و شاگردان قابل توجهی داشتهاند. اگرچه در لیست علمای میانسال فوقالذکر نیز حضرات آیات محقق داماد، علوی بروجردی، میلانی، مددی و لاریجانی از بیوت مطرح حوزوی و از نسل فقها و مراجع بزرگ شیعه هستند. از لیست آقازادهها، تمایل اصلاحطلبان و طیف آیتالله صانعی به مرجعیت آقای حاج سید حسن خمینی جدی است. هرچند وی اکنون ۴۵ ساله و جوانتر از گزینههای مطرح دیگر است.
آیتالله سید علی محقق داماد
نوه دختری مؤسس حوزه علمیه قم و پسر ارشد مرحوم آیتاللهالعظمی سید محمد داماد که اکنون در ۷۵ سالگی جزو علمای برجسته قم شمرده میشود و به تازگی پس از درگذشت آیتاللهالعظمی موسوی اردبیلی به عنوان جانشین وی به ریاست هیأت امنای دانشگاه مفید برگزیده شد. آقایان رئیسی (تولیت آستان قدس رضوی)، سید حسن خمینی و شیخ نجمالدین طبسی (عضو جامعه مدرسین) از جمله شاگردان وی هستند.
آقای سید علی محقق داماد اگرچه شهرت رسانهای و سیاسی برادر کوچکش دکتر سید مصطفی محقق را ندارد و در فعالیتهای حوزوی و اجتماعی متمرکز بوده است، اما جایگاه ویژهای در حوزه قم دارد و مورد اقبال و مشورت همه بزرگان حوزه است. وی اگرچه در دهههای شصت و هفتاد در جلسات جامعه مدرسین شرکت میکرد، اما به دلیل اختلافات سیاسی، از این تشکل حوزوی کناره گرفت و دیگر در عرصه سیاسی فعال نیست.
سال گذشته در جریان انتخابات مجلس خبرگان، وی به عنوان مهمترین استاد حاج سید حسن خمینی، اجتهاد وی را کتباً تأیید کرد. تا کنون وی نیز همچون پدرش درخواستها برای انتشار رساله عملیه و اعلام مرجعیت را رد کرده است و بعید به نظر میرسد که در آینده نیز چنین امری را بپذیرد. اگرچه اقبال به مرجعیت وی زیاد است و ریاست بر هیأت امنای دانشگاه مفید بر نفوذ و محوریت وی افزوده است.
آیتالله شیخ علی کریمی جهرمی
مجتهد ۷۶ سالهای که داماد آیتاللهالعظمی شیخ لطفالله صافی گلپایگانی و از مهمترین فقهای قریبالمرجعیت قم است. وی شاگرد برجسته مرحوم آیتاللهالعظمی گلپایگانی بوده و ۲۶ سال در جلسات درس وی شرکت کرده است.
تألیف دهها اثر قرآنی و اعتقادی و انتخاب به عنوان استاد نمونه حوزههای علمیه در سال ۸۶ نشاندهنده فعال بودن وی در عرصه تدریس و تحقیق دینی است.
آیتالله سید محمدجواد علوی بروجردی
نوه دختری آیتاللهالعظمی بروجردی و مجتهد ۶۶ سالهای که اکنون شاخصترین چهره بیت بروجردی و تولیت مسجد اعظم قم است. آیتالله علوی بروجردی شاگرد آیات عظام وحید خراسانی، مرحوم سید محمد روحانی و جوادی آملی بوده و فعالیت رسانهایاش در سالهای اخیر افزایش یافته است. گفته میشود وی به احترام استادش آیتاللهالعظمی وحید خراسانی از اعلام مرجعیت خودداری کرده است.
سخنان ماههای اخیر وی نشان میدهد که وی علاقه زیادی به پیگیری مسائل اجتماعی و فرهنگی کشور دارد. انتقاد از کاهش روابط علما و مردم، تأکید بر اهمیت فضای مجازی، دفاع از حقوق شهروندی بهاییها و تمجید از منشور کورش هخامنشی از اهم مواضع اخیر اوست.
آیتالله سید علیاصغر میلانی
نوه پسری مرحوم آیتاللهالعظمی سید هادی میلانی اکنون در ۶۹ سالگی از علمای برجسته حوزه قم و دانشآموخته حوزههای نجف، کربلا، مشهد و قم است. مهمترین استادانش آیات عظام مرحوم گلپایگانی، مرحوم سید محمد روحانی و وحید خراسانی بودهاند.
وی همچون جدش دغدغه اصل شیعی امامت را داشته و مؤسسهای تخصصی در قم با نام «بنیاد فرهنگی امامت» بنیان گذاشته و فصلنامه تخصصی «امامتپژوهی» از آثار این مؤسسه است. آقای میلانی که از موضعگیری سیاسی اجتناب میکند، اخیراً طی بیانیهای انتشار مصاحبه شیخ علی تهرانی با ویژهنامه کنگره نکوداشت آیتاللهالعظمی میلانی را محکوم کرد. در این مصاحبه که با نام مجعول «میرزا علی خراسانی» منتشر شد، امام خمینی متهم به امضای تعهدنامه خودداری از دخالت در سیاست، هنگام آزادی از حصر خانگی سال ۴۳ شده بود.
ادامه دارد ...
علی اشرف فتحی
منبع: مباحثات
***
قسمت های قبل
قسمت اول
قسمت دوم
قسمت سوم
قسمت چهارم
قسمت پنجم
