بیانات حضرت آیت الله عبدالله جوادی آملی (دامت برکاته) در محضر درس اخلاق اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء و المرسلین سیما خاتمهم و افضلهم محمّد و اهل بیته الاطیبین الانجبین سیما بقیة الله فی العالمین بهم نتولّی و من اعدائهم نتبرّء إلی الله. مقدم شما بزرگواران حوزوی و دانشگاهی، برادران و خواهران ایمانی را گرامی می‌داریم و سال نو را برای همه شما به عنوان بهترین فرصت برای تهذیب نفس از خدای سبحان مسئلت می‌کنیم و در آستانه ماه پُربرکت رجب المرجب هستیم، از خدای سبحان مسئلت می‌کنیم، توفیق بهره‌وری صحیح از این ماه پُربرکت را به همه ما مرحمت کند. بخش قران تبیان در ادامه بحث‌های اخلاقی عنایت فرمودید که موعظه غیر از علم اخلاق است؛ موعظه علم نیست، یک سفارشات کلّی است؛ آدم باتقوا باشید آدم خوبی باشید منزّه باشید، اینها سفارشات توده مردم است؛ اما اخلاق علم است موضوع دارد محمول دارد دلیل دارد نتیجه دارد و جزء علوم بسیار دشوار و پیچیده است و اگر کسی بخواهد متخلّق بشود باید مظهر «هو الخالق» باشد که خود را بسازد؛ چون افراد در قیامت به دو صورت درمی‌آیند یا صورت زیبا یا صورت زشت؛ روزی که «تَبْیضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ»[1] انسان چه کاری باید بکند که در قیامت روسفید و سپیدروی باشد؟ و چه کارهایی انسان را روسیاه و سیه‌روی می‌کند؟ ما باید طرزی رفتار بکنیم که خود را زیبا بسازیم این دست خود ماست. اینکه در هنگام وضو گفتند هنگام شستن صورت بگویید: «اللَّهُمَّ بَیضْ وَجْهِی یوْمَ تَسْوَدُّ فِیهِ الْوُجُوهُ وَ لَا تُسَوِّدْ وَجْهِی یوْمَ تَبْیضُّ فِیهِ الْوُجُوه‏»[2] این دعاهای مخصوص برای آن است که انسان مظهر «هو الخالق» بشود، این درون را طرزی بسازد، وقتی این «درون» بیرون آمد انسان بشود زیبا. اخلاق هم جوهره او با موعظه فرق دارد هم ره‌آوردش با موعظه فرق دارد. بنابراین این از فقه و اصول اگر مشکل‌تر و علمی‌تر نباشد، حداقل در حد همین کفایه و مکاسب و رسائل است روح و تجرّد روح را ثابت کردن، شئون روح را ثابت کردن، سود و زیان روح را ثابت کردن، ابدی بودن روح را ثابت کردن، توانمندی روح را ثابت کردن، مظهر «هو الخالق» بودنِ روح را ثابت کردن، کار آسانی نیست. مطلب دیگر آن است که یکی از چیزهایی که ائمه(علیهم السلام) فرمودند، فرمودند: «جَاهِدُوا أَهْوَاءَكُمْ كَمَا تُجَاهِدُونَ أَعْدَاءَكُم‏»؛[3] همان طوری که شما با دشمن بیرونی می‌جنگید، باید با دشمن درونی که هوا و هوس است بجنگید. این جزء روایات اهل بیت(علیهم السلام) است که مرحوم صاحب وسائل در پایان بحث جهاد به عنوان جهاد نفس اینها را ذکر کرد.[4] مطلب بعدی بیان نورانی از پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: «أَعْدَی عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِی بَینَ جَنْبَیكَ»،[5] ما دشمن‌های بیرونی فراوانی داریم؛ اما دشمن‌ترین دشمن‌ها همین هوای نفس است، چون دشمن بیرونی چه غربی چه شرقی یا از ما نفت و گاز می‌خواهند یا آب و خاک می‌خواهند یا حداقل جان می‌خواهند که بکشند، از دشمن بیرونی غیر از این ساخته نیست، دشمن بیرونی فقط یا مال می‌خواهد یا تن، همین! اما این هوا و هوس از ما نه مال می‌خواهد نه تن، فقط دین می‌خواهد؛ لذا فرمود: «أَعْدَی عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِی بَینَ جَنْبَیكَ» شیطان به آدم چه کاری دارد؟ شیطان با نفت و گاز ما کار دارد؟ با آب و خاک ما کار دارد؟ با بدن ما کار دارد؟ شیطان حتی با بدن ما هم کار ندارد که ما را بکشد! شیطان فقط اسیر می‌خواهد؛ یعنی انسان باید کاملاً تحت ولایت شیطان قرار بگیرد بشود مشرک! لذا حضرت فرمود: بدترین دشمن همین هوای نفس است که انسان را تا به آنجا می‌رساند. شما مستحضرید که سلسله جلیله انبیا(علیهم السلام) که آمدند، اگر آمار متنبّیان را بررسی کنید، بیشتر از انبیا نباشند کمتر از اینها نیستند؛ هر وقت پیغمبری، امامی در یک عصری ظهور داشت، یک عده داعیه نبوت داشتند، عدهای داعیه امامت داشتند، آمار متنبّیان کمتر از آمار انبیا نیست. در هیچ عصری سقیفه کمتر از غدیر نبود، این هست. کار سقیفه کار متنّبیان که مسئله آب و خاک نیست! آن باختن دین است بعد امور دیگر به دنبال آن است؛ لذا حضرت فرمود: «أَعْدَی عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِی بَینَ جَنْبَیكَ». یکی از چیزهایی که ائمه(علیهم السلام) فرمودند، فرمودند: «جَاهِدُوا أَهْوَاءَكُمْ كَمَا تُجَاهِدُونَ أَعْدَاءَكُم‏»؛[3] همان طوری که شما با دشمن بیرونی می‌جنگید، باید با دشمن درونی که هوا و هوس است بجنگید. این جزء روایات اهل بیت(علیهم السلام) است که مرحوم صاحب وسائل در پایان بحث جهاد به عنوان جهاد نفس اینها را ذکر کرد مطلب بعدی آن است که انسان اگر با دشمن بیرونی بخواهد بجنگد، همان حدیث معروف که جهاد اصغر است و اگر با دشمن درونی می‌خواهد بجنگد، باز همان حدیث معروف است که جهاد اکبر است؛[6] اکبر بودن و اصغر بودن جهاد، به اکبر بودن و اصغر بودن عداوت و مبارزه و کیفیت مبارزه است. چون ضرر دشمن درون سنگین‌تر از دشمن بیرون است و مبارزه با او هم دشوارتر از مبارزه با بیرون است؛ لذا فرمود از جهاد اصغر آمدید وارد جهاد اکبر می‌شوید. تهیه سلاح و با آهن جنگیدن کار هر کسی است، چه اینکه شما می‌بینید الآن چه شرق چه غرب برخی از کارخانه‌های تولید سلاح آدمکشی، اینها دو سه شیفته شبانه‌روز دارند کار می‌کنند. آهن‌سازی کار آسانی است؛ اما طبق بیان نورانی حضرت امیر که در دعای «کمیل» که در شب جمعه می‌خوانید ـ إن‎شاءالله ـ فرمود: در مبارزه با نفس «وَ سِلَاحُهُ‏ الْبُكَاء»[7] آه پیدا کردن کار هر کسی نیست، آهن‌ساختن آسان است! آهی می‌خواهد، یک جگر سوخته‌ای می‌خواهد، یک دل مطمئنّی می‌خواهد که انسان بتواند این آز و این هوا را رام بکند. آن آهن است که فراوان است نه آه «وَ سِلَاحُهُ‏ الْبُكَاء»؛ لذا فرمود: «أَعْدَی عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِی بَینَ جَنْبَیكَ» اگر سرآیندگان فارسی‌زبان ما گفتند: گر شود دشمن درونی نیست باکی از دشمن برونی نیست[8] برای اینکه از همین راه استفاده کردند. این دفاع مقدس هشت‌ساله را آن آه پیش برد نه آهن، چون مسلّط بودند بر نفس و در راه دین از هیچ چیز مضایقه نکردند پیروز شدند، با اینکه بیگانه همه چیز را داشت. بنابراین طبق «جَاهِدُوا أَهْوَاءَكُمْ كَمَا تُجَاهِدُونَ أَعْدَاءَكُم‏» که یک اصل است، طبق «أَعْدَی عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِی بَینَ جَنْبَیكَ» که اصلی دیگر است، ما با دشمنی بزرگ و بزرگتر یا دشمن کوچک و بزرگ درگیر هستیم و اگر دشمن بزرگ یا بزرگتر را کوبیدیم بر دشمن بیرونی مسلط خواهیم شد، این هم یک اصل. در جریان جهاد با بیگانه انسان سه حالت دارد: یا پیروز می‌شود، یا شهید می‌شود، یا اسیر. در جهاد بیرون، با دشمن کوچک که احکام این روشن است. در جهاد درون هم این‎چنین است؛ یعنی کسی بخواهد با نفس، با غرور، با خواسته‌های نفس که او را به طرف گناه می‌کشانند، مبارزه کند، در این جهادی که بزرگ‌تر از جهاد بیرون هست، این سه حالت دارد: یا انسان در جهاد با نفس، جهاد با هوای نفس شهید می‌شود، یا فاتح می‌شود، یا اسیر. در جهاد اصغر اگر اسیر شد آن دشمن حداکثر مال و جان را بگیرد کاری با دین ندارد؛ ولی در جهاد اوسط، جهاد درون، جهاد با هوای نفس اگر کسی اسیر شد کلّ دین را باخته است و اگر شهید شد، شهید در جهاد اوسط در جهاد درونی کسی است که چهار تا تیر می‌زند چهار تا تیر می‌خورد، اگر چهار تا نگاه حرام کرد که «النَّظْرَةُ سَهْمٌ‏ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیس‏»[9] چهار تا توبه هم می‌کند، چهار تا کار خیر هم می‌کند، چهار تا اطاعت می‌کند، دو تا تیر می‌زند دو تا تیر می‌خورد تا سرانجام دینش را حفظ می‌کند و می‌میرد. اینکه در روایات ما دارد که اگر کسی محبّ اهل بیت(علیهم السلام) بود این ولو در بستر بیماری بمیرد «مَاتَ شَهِیداً»[10] برای همین است. این شهید در جهاد اصغر نیست، این شهید در جهاد اوسط است؛ برای اینکه چندین تیر زد چندین تیر خورد، بالاخره تسلیم نشد، دینش را حفظ کرد، عقیده‌اش را حفظ کرد، احترام به قرآن را حفظ کرد، احترام به عترت را حفظ کرد، شیعه خاص بود و رحلت کرد. در روایات هست که اگر کسی در بستر بمیرد و او محبّ علی و اولاد علی باشد، اهل دین و تشیع و عترت باشد، «مَاتَ شَهِیداً» برای همین است. اگر توانست هوا را به اسارت بگیرد که وجود مبارک حضرت امیر فرمود: «إِنَّمَا هِی نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَی‏»[11] از وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است که من شیطان را به اسارت در آوردم تحت منقاد من است.[12] اگر این گونه شد که فاتح است «طوبی له و حُسن مأب»؛ ولی اگر اسیر شد چیزی برای او نمی‌ماند. در جهاد اوسط انسان یا اسیر است، یا شهید است، یا فاتح. اجر فتح و پیروزی گاهی به مراتب بالاتر از اجر شهادت است، اگر کسی فاتح باشد. این در جهاد اوسط. جهاد اکبر که معمولاً مطرح نیست، چون خیلی محلّ ابتلا نیست، برابر آن حدیث، این جهاد اوسط را جهاد اکبر گفتند؛ در جهاد اوسط که مصطلح جهاد اکبر است، جنگ بین عقل است و نفس، بین علم است و جهل؛ عقل می‌خواهد اطاعت کند نفس می‌خواهد معصیت کند، بین هوا و تقوا، بین نفس و عقل این درگیری هست، این در حقیقت جهاد اوسط است نه جهاد اکبر، چون جهاد اکبر مطرح نیست در دسترس نیست برای اوحدی اهل سیر و سلوک است این وسطی را می‌گویند جهاد اکبر برابر آن حدیث معروف. جهاد اکبر آن است که بین قلب و عقل است، سخن از نفس نیست، سخن از معصیت و ترک اطاعت و اینها نیست؛ عقل می‌گوید من می‌خواهم بفهمم، قلب می‌گوید فهمیدن کافی نیست باید دید. شما دلیل اقامه می‌کنید دلیل قرآنی، روایی و عقلی که بهشت هست جهنم هست قیامت هست اینها هنر نیست، هنر این است که بله جهنّم هست بهشت هست آدم بهشت را ببیند جهنّم را ببیند. این بیان نورانی حضرت امیر در آن خطبه معروف که متّقیان را معرفی کرد فرمود: «فَهُم‏ وَ الْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ وَ هُمْ وَ النَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا»؛[13] اینها گویا بهشت را می‌بینند اینها گویا جهنّم را می‌بینند که نمونه بارزش خود حضرت (سلام الله علیه) است که فرمود: «لَوْ كُشِفَ‏ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یقِیناً»[14] اینها مقام «کأنّ» است برای حضرت مقام «أنّ» است، بهشت را می‌بیند. قلب در جهاد اکبر به عقل می‌گوید همراه من بیا تا بهشت را ببینی! بهشت الآن موجود است جهنّم موجود است، این را باید دید، این است که دیدن سخت است باید فهمید. اگر سرآیندگان معرفت‌پرور ما گفتند: خود هنر دان دیدن آتش عیان نی گپ دلّ علی النار الدخان[15] همین است؛ یعنی قلب به عقل می‌گوید تو داری گَپ می‌زنی نه استدلال کنی! تو می‌گویی چون خدا عادل است چون خدا حکیم است و در جهان ظلم هست باید روزی محکمه‌ای باشد یک قاضی عادلی باشد یک پاداشی باشد یک کیفری باشد، من همه اینها را قبول دارم؛ ولی اینها حرف زدن است اینها گَپ است؛ مثل کسی که دود را می‌بیند از دود پی به آتش می‌برد، این حرف، حرف حقی است؛ ولی این هنر نیست، هنر این است که خود آتش را ببیند. شما از دود می‌خواهی پی به آتش ببری این کار عقل است؛ اما کار قلب این است که آتش را ببین. بیان نورانی امام رضا(سلام الله علیه) این است که فرمود: از ما نیست کسی که بگوید بهشت و جهنّم الآن خلق نشده، بهشت الآن خلق شده جهنّم الآن خلق شده است.[16] برخی‌ها عوای کلابِ نار را می‌شنوند، حضرت در آن خطبه که دارد: «فَهُم‏ وَ الْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ وَ هُمْ وَ النَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا» همین است. قلب می‌گوید هنر در این است که آدم آتش را ببیند نه اینکه دلیل اقامه کند که جهنّمی هست و بهشتی هست، بله آن برای ما هم ثابت است؛ ولی «خود هنر دان دیدن آتش عیان». پس یک جهاد اصغر داریم که جنگ با بیرون است که بیگانه بر مرز و بوم این کشور دخالت نکند، نفوذ پیدا نکند و مانند آن. یکی اینکه نفس و هوای نفس نفوذ پیدا نکند. یکی اینکه به مفهوم بسنده نکنیم به مشهود برسیم، به برهان حصولی بسنده نکنیم به برهان شهودی راه بیابیم که آن اثر فراوانی دارد. حالا اگر کسی در میدان جهاد اصغر شهید شد، آن همه برکات را قرآن کریم برای او مشخص کرد؛ هم فرمود: ﴿لاَ تَقُولُوا﴾[17] هم فرمود: ﴿لاَ تَحْسَبَنَّ﴾[18] که ﴿الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُونَ﴾؛ درباره شهید نگویید مرده‌اند! اینها زنده‌اند برکات فراوانی دارند، ﴿یسْتَبْشِرُونَ﴾ از ذات اقدس الهی ﴿بِالَّذِینَ لَمْ یلْحَقُوا بِهِم﴾ از خدای سبحان بشارت می‌خواهند که به ما بشارت بدهید اینها که راهیان راه ما بودند و هنوز به ما نرسیدند در کجا و در کدام منطقه هستند؟ برکات فراوانی برای این شهادت دارد که اینها ﴿فَرِحِینَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ﴾،[19] ﴿عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُونَ﴾ روزی دارند نزد خدا روزی دارند و خوشحالاند، اینها برای شهدای جبهه جهاد اصغر است. یک جهاد اصغر داریم که جنگ با بیرون است که بیگانه بر مرز و بوم این کشور دخالت نکند، نفوذ پیدا نکند و مانند آن. یکی اینکه نفس و هوای نفس نفوذ پیدا نکند. یکی اینکه به مفهوم بسنده نکنیم به مشهود برسیم، به برهان حصولی بسنده نکنیم به برهان شهودی راه بیابیم که آن اثر فراوانی دارد اما اگر شهید جبهه جهاد اوسط بود، او چه نشاطی دارد؟ او چه رزقی دارد؟ او چگونه از مقام «عنداللّهی» برخوردار است؟ اگر شهید در جهاد اصغر ﴿فَرِحِینَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ﴾ شد ﴿عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُونَ﴾ شد، شهید در جهاد اوسط چه خواهد بود؟ چه رسد به شهید در جهاد اکبر. آن کسی که تلاش و کوشش او این است که آن قدر چشم و گوش او پاک است که در صدد این است که بهشت را ببیند جهنّم را ببیند این چقدر چشم پاک می‌خواهد؟! این چقدر گوش پاک میخواهد!؟ این چقدر زبان پاک می‌خواهد!؟ یک بیان نورانی از پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) رسید فرمود: «طَهِّرُوا أَفْوَاهَكُمْ‏»؛ دهنتان را پاک کنید، نه دندان خود را مسواک کنید؛ مسواک کردنِ دندان یک سنّت فقهی است ثواب هم دارد آثار پزشکی و بهداشتی هم دارد؛ اما حضرت در این حدیث نورانی فرمود: دهن را پاک کنید، نه أسنان و دندان را! «طَهِّرُوا أَفْوَاهَكُمْ‏»؛ این دهن را پاک کنید، چرا؟ «فَإِنَّهَا طُرُقُ الْقُرْآن‏‏»؛ قرآن می‌خواهد از این دهن عبور کند. فرمود قرآن بخوانید، بخواهید نماز بخوانید که حمد و سوره‌اش قرآن است. مگر نباید از این دهن بیرون بیاید؟! این دهن و این فضا را پاک کنید، حرف بد از این دهن بیرون نیاید، غذای شبهه‌ناک به این دهن وارد نشود، دهن را پاک کنید نه دندان را: «طَهِّرُوا أَفْوَاهَكُمْ فَإِنَّهَا طُرُقُ الْقُرْآن‏‏»[20] کلام خدا باید از اینجا عبور بکند، این جان‌کندن می‌خواهد. اگر کسی در فضای جهاد اکبر، نه جهاد اوسط، شربت شهادت نوشید این چه فرح و نشاطی دارد؟ این چه روزی‌ای دارد؟ این چه استبشاری دارد؟ هم روزی او، هم فرح او، هم استبشار او اکبر از شهید در جهاد اوسط است که آنچه برای جهاد اوسط است، اوسع و بالاتر از شهید در جهاد اصغر هست. این وظیفه ماست که اخلاق اینها را نشان می‌دهد. حالا روشن شد که این علم به مراتب از فقه دشوارتر است به مراتب از اصول دشوارتر است، چون از سنخ بنای عقلا و فهم و لغت نیست که انسان با اینها مشکل خود را حلّ کند! مگر اثبات وجود روح، تجرّد روح، آشنایی به ابدیت روح، آشنایی به خلود روح، آشنایی به شئون گوناگون روح، این به بنای عقلا و فهم عرف حلّ می‌شود!؟ لذا مسئله اخلاق اوّلین مسئله و پیچیده‌ترین مسئله ماست، مائیم و ابدیت ما، می‌خواهیم او را ببینیم و اگر خواستیم برهان اقامه کنیم دلیل خوب هست؛ ولی با برهان هرگز کام کسی شیرین نمی‌شود. ببینید ممکن است استادی در کلاسی زنبور عسل را کندوی عسل را گل‌های عسلی را خود عسل را برای دانشجویان تشریح کند آنها کاملاً بفهمند که چیست؛ اما کام آنها شیرین نمی‌شود. با تدریس کندوداری کام کسی شیرین نمی‌شود، با تدریس فقه و اصول و فلسفه و کلام و اخلاق کسی متخلّق بشود که بتواند هنرمندانه خود را زیبا بیاورد، روزی که با چهره یوسفی می‌خواهد محشور بشود، آن حاصل نمی‌شود. چه عیب دارد که انسان مثل یوسف محشور بشود!؟ این را ما باید بسازیم، ساختن آن هم آسان است؛ یعنی در دنیا ممکن است، اصلاً اخلاق برای همین است که انسان خَلق کند، این خُلق همان خلقت خاص است. ما با این بدنی که می‌سازیم محشور می‌شویم، این ﴿یوْمَ تَبْیضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ﴾ همین است. در بعضی از روایات درباره این یهودی‌ها آمده است که اینها محشور می‌شوند به صورتی که «تَحْسُنُ عِنْدها الْقِرَدَةُ»؛[21] بوزینه‌ها از اینها زیباتر هستند که ـ معاذ الله ـ این طور هم می‌شود. عده‌ای مشغول ساخت و ساز یک چنین بدنی‌اند، یک عده مشغول ساخت و ساز بدن یوسفی‌اند، آن گونه زیبا و بلکه بالاتر که فرشته‌منش هم خواهند بود. این راه باز است. فتحصّل که جهاد دو قسم است: جهاد درون و بیرون؛ جهاد درون هم دو قسم است: جهاد اوسط هست و جهاد اکبر؛ جهاد اکبر مقدور خیلی از ماها نیست، حداکثر تلاش و کوشش ما این است که در جهاد اوسط پیروز بشویم که ـ إن‎شاءالله ـ امیدواریم به برکت قرآن و عترت و به برکت ماه رجبی که در پیش داریم بتوانیم مقداری این راه را طی کنیم که ـ إن شاء الله الرحمن ـ مشمول ادعیه خاص ولی عصر باشیم. پروردگارا امر فرج ولی‌ات را تسریع بفرما! نظام ما، رهبر ما، مراجع ما، دولت و ملت و مملکت ما را در سایه امام زمان (علیه السلام) حفظ بفرما. روح مطهّر امام راحل و شهدا را با اولیای الهی محشور بفرما. مشکلات دولت و ملت و مملکت، مخصوصاً در بخش اقتصاد مقاومتی و ازدواج جوان‌ها را در سایه لطف ولیت به بهترین وجه حلّ بفرما. خطر سلفی و تکفیری و داعشی را به استکبار و صهیونیسم برگردان. جوانان مملکت را با تولید و اشتغال و ادامه زندگی سالم بهره‌مند بفرما. فرزندان ما را تا روز قیامت از بهترین شیعیان علی و اولاد علی قرار بده. بین ما و قرآن و عترت در دنیا و برزخ و قیامت جدایی نینداز. و این نظام الهی را تا ظهور صاحب اصلیاش از هر آسیبی محافظت بفرما. «غفرالله لنا و لکم و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته» جلسه درس اخلاق حضرت آیت‌الله عبدالله جوادی آملی دامت برکاته- در تاریخ 19/01/96 پی نوشت‌ها: 1- سوره آل عمران، آیه106. 2- الكافی(ط ـ الإسلامیة)، ج3، ص70 و 71. 3- بحار الأنوار (ط ـ بیروت)، ج65، ص370. 4- وسائل الشیعة، ج15، ص161 ـ 163. 5- مجموعة ورام، ج‏1، ص59. 6- معانی الأخبار، النص، ص160. «عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص بَعَثَ سَرِیةً فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِی‏ عَلَیهِمُ‏ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قِیلَ یا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ وَ قَالَ ع أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِی بَینَ جَنْبَیه‏». 7- مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج‏2، ص850. 8- هفت اورنگ (جامی), سلسلةالذهب, دفتر اوّل. 9- من لا یحضره الفقیه، ج‏4، ص18. 10- دعائم الإسلام، ج1، ص217: «عَنْ عَلِی ع أَنَّهُ قَالَ: الْمَرِیضُ فِی سِجْنِ اللَّهِ مَا لَمْ یشْكُ إِلَی عُوَّادِهِ تُمْحَی سَیئَاتُهُ وَ أَی مُؤْمِنٍ مَاتَ مَرِیضاً مَاتَ‏ شَهِیدا ...». نهج البلاغة (للصبحی صالح)، خطبه190، ص283: «... فَإِنَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ عَلَی فِرَاشِهِ وَ هُوَ عَلَی مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ أَهْلِ بَیتِهِ مَاتَ‏ شَهِیدا ...». 11- نهج البلاغة (للصبحی صالح)، نامه45، ص417. 12- مناقب آل ابی طالب علیهم السلام(لابن شهر آشوب)، ج1، ص229؛ «إِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِی عَلَی شَیطَانٍ حَتَّی أَسْلَمَ عَلَی یدَی‏». 13- نهج البلاغة (للصبحی صالح)، خطبه193. 14- مناقب آل أبی طالب علیهم السلام(لابن شهرآشوب)، ج‏2، ص38. 15- مثنوی معنوی, دفتر ششم، بخش83. 16- الامالی(صدوق), ص461؛ «فَقُلْتُ لَهُ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أَ هُمَا الْیوْمَ مَخْلُوقَتَانِ فَقَالَ نَعَمْ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَدْ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ رَأَی النَّارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّ قَوْماً یقُولُونَ إِنَّهُمَا الْیوْمَ مُقَدَّرَتَانِ غَیرُ مَخْلُوقَتَینِ فَقَالَ(عَلَیهِ السَّلَام) مَا أُولَئِكَ مِنَّا وَ لَا نَحْنُ مِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَدْ كَذَّبَ النَّبِی(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم) وَ كَذَّبَنَا وَ لَیسَ مِنْ وَلَایتِنَا...». 17- اشاره به آیه 154 سوره «بقره»؛ ﴿وَ لاَ تَقُولُوا لِمَن یقْتَلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیاءٌ وَ لَكِن لاَ تَشْعُرُونَ﴾. 18- سوره آل عمران، آیه169. 19- سوره آل عمران، آیه112. 20- مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏1، ص368. 21- علم الیقین ‌فی‌ أصول الدین، ج2، ص1099. منبع : مجله خانواده بشری / شماره 26