بیشتر مردم به کاربری بیمارستان ها و مراکز درمانی توجه دارند، اما نسبت به ساختمان هایی که در آن ها بهبود می یابند و دردشان آرام می شود، بی توجه اند. به همین دلیل، اطلاع دقیقی درباره قدیمی ترین بیمارستان ها در اختیار نیست
مریض خانه هایی که نامش بیمارستان شد
بیشتر مردم به کاربری بیمارستان ها و مراکز درمانی توجه دارند، اما نسبت به ساختمان هایی که در آن ها بهبود می یابند و دردشان آرام می شود، بی توجه اند. به همین دلیل، اطلاع دقیقی درباره قدیمی ترین بیمارستان ها در اختیار نیست.
فرآوری: فهیمه السادات آقامیری-بخش تاریخ ایران و جهان تبیان
بیماران و همراهان بیمار از دیرباز به این فکر بودنند که هرچه سریع تر ، مریضشان بهبود بخشد . برای همین اهمیتی نداشت که به چه صورت و از چه راهی بهتر شود اما یک بیمارستان باید به چه صورت باشد؟
شکل یک بیمارستان به شدت از چگونگی دسترسی به آن و مسیرهای رفت و آمد متأثر است؛ بنابراین، در این مورد تصمیم گیری شود که یک شکل مانند ستون فقرات با شعبات انتخاب شود یا مسیرهای رفت و آمد از یک هسته مرکزی به شکل شعاع ها خارج شوند. تنظیم ارتباطات عمودی در داخل یک بیمارستان باید طوری طراحی شود که قسمت های عملکردی، مراقبت، درمان، تأمین، دسترسی به بیماران ممنوع الملاقات، حیاط سرویس به صورت کارآمد به هم مرتبط و در دسترس باشند.
درباره وجود قدیمی ترین مرکز درمانی ایران مانند برخی بنا ها و مکان های دیگر، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد؛ اما یکی از مباحثی که درباره قدیمی ترین مرکز درمانی، مریض خانه یا بیمارستان مطرح شده، هرچند افراد محدودی به آن اشاره می کنند، وجود قدیمی ترین مرکز درمانی ایران در قم است.
«مریت هاکس» انگلیسی که در سال 1311 با کشتی به سوی ایران آمد، در کتاب سفرنامه ی خود به ایران با نام «ایران: افسانه و واقعیت» این قضیه را که مرحوم آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری موسس حوزه علمیه قم نخستین مرکز درمانی ایران را در شهر قم بنا کرد، تایید کرده است.
او نوشته است: «دو بیمارستان خوب در قم در دست ساخت است که یکی به همت مردی قمی و دیگری به همت مردی از تهران ساخته می شود. قبل از احداث این دو بیمارستان، خدمات پزشکی منحصر به بیمارستانی قدیمی و 30 تخت خوابی بود که از درآمد شخصی مرجع بزرگ روحانی اداره می شد.»
براساس این منبع، یکی از نوادگان موسس حوزه ی علمیه گفته است: تأسیس این مرکز درمانی احتمالا به سال های 1303 یا 1304 می رسد. آیت الله العظمی حائری این مرکز درمانی را برای طلبه ها ساخته بود که البته مردم عادی نیز به آن مراجعه می کردند. این بیمارستان 30 تخت خوابی ظاهرا در کوچه ی «حرم» واقع شده بود. این کوچه و بیمارستان اکنون تخریب شده و جزو شبستان جدید حرم حضرت معصومه (س) قرار گرفته اند.
بیمارستان «سینا»
مدارک و مستندات نیز در اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان تهران وجود دارد که بر نظر بیشتر صاحبنظران صحه می گذارد و این گمان را به یقین تبدیل می کند که بیمارستان «سینا» نخستین بیمارستان در ایران است که در زمان ناصرالدین شاه قاجار و امیرکبیر بنا نهاده شده است. ناصرالدین شاه در یکی از سفر هایش به کشورهای غربی، با مشاهده ی بیمارستان ها، پس از بازگشت به تهران تصمیم گرفت تا بیمارستانی را در تهران دایر کند. به همین دلیل، ناظم الاطبا، پزشک مخصوص خود را مأمور تأسیس نخستین بیمارستان تهران کرد. ناظم الاطبا در سال 1290 هجری قمری نخستین بیمارستان تهران و ایران را در خیابان مریض خانه (میدان حسن آباد) کنونی و در محله ای به نام «هشت گنبد» تأسیس کرد.
«مریض خانه دولتی»
این بیمارستان تا سال ها به نام «مریض خانه دولتی» نامیده می شد. پس از آنکه این بیمارستان شروع به فعالیت کرد، ناظم الاطبا به ناصرالدین شاه پیشنهاد کرد تا در این بیمارستان، پزشکان تربیت شده ی ایرانی به معالجه ی بیماران بپردازند. پس از آن و با موافقت ناصرالدین شاه، تدریس رشته ی طب در مدرسه ی دارالفنون پذیرفته شد و هر سال تعدادی دانشجو به منظور فراگیری دانش پزشکی به این مدرسه وارد می شدند. این دانشجویان همزمان در مریض خانه ی دولتی و تحت نظر پزشکان غربی به کارآموزی می پرداختند. «مریض خانه دولتی» پس از چندی در سال 1319 به پاس زحمات پدر طب ایران به نام بیمارستان «سینا» نامگذاری شد. این بیمارستان سال های متمادی، محلی برای درمان بیماران بود.
سیداحمد محیط طباطبایی درباره ی نخستین درمانگاه تهران توضیح داد: درمانگاه «نجم آبادی» (وزیری) در کوچه ی «سخنور» بین ولی عصر (عج) و شیخ هادی ساخته شد. این مکان که اکنون غیرفعال است، در دوم شهریورماه 1377 در فهرست آثار ملی ثبت شد.
براساس تابلوی اطلاعاتی که روی دیوار این بنا توسط سازمان زیباسازی شهرداری تهران نصب شده است، بیمارستان «وزیری» با وصیت میرزا عیسی توسط حاج شیخ هادی نجم آبادی در فاصله ی سال های 1275 تا 1279 هجری شمسی ساخته شد. این بیمارستان پس از چند سال فعالیت مستمر در سال 1350 مستهلک و به متولی وقت برگردانده شد. در سال 1355 وزارت بهداری وقت، بیمارستان را با هدف ساخت بیمارستانی جدید تخریب کرد، اما هیچ اقدامی صورت نگرفت تا اینکه در سال 1360 تعدادی از پزشکان و افراد خاندان نجم آبادی بخشی از بنا را بازسازی کردند. البته به گفته ی یکی از ساکنان این منطقه، هنوز وضعیت ساختمان بیمارستان «وزیری» بلاتکلیفی است.
رییس ایکوم ایران در ادامه ی سخنانش اظهار کرد: پس از ساخته شدن نخستین بیمارستان توسط ناصرالدین شاه یک داروخانه نیز در خیابان چراغ برق (امیرکبیر کنونی) ساخته شد که حالا وسایل مربوط به آن در موزه ی تاریخ پزشکی ایران به نمایش گذاشته شده است. هرچند در دوره ی رضاشاه 12 داروخانه ی مدرن در محله ی عودلاجان توسط یهودی ها ایجاد شد، اما اکنون بسیاری از آن ها از بین رفته اند.
محیط طباطبایی بیمارستان «نجمیه» را یکی دیگر از بیمارستان های تاریخی تهران دانست که توسط مادر دکتر مصدق (ملک تاج خانم نجم السلطنه) در دوره ی پهلوی در سال 1306 ساخته شد و در مردادماه 1382 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.
معانی بیمارستان در لغت نامه های فارسی دارالشفا و بیت الادویه نیز می باشد
قدیمی ترین بیمارستان روستایی در ابیانه
براساس باور ها و حرف هایی که سینه به سینه ساکنان قدیمی روستای تاریخی ابیانه رسیده است تا سه سال پیش، قدیمی ترین درمانگاه روستایی ایران که 60 سال پیش ساخته شده بود در این روستا قرار داشت؛ اما اوایل فروردین ماه 1388 با هدف ساخت خانه ای ویلایی برای پرسنل اداره ی بهداشت و درمان شهرستان نطنز توسط این اداره تخریب شد.
منابع: سایت جهان ، سایت تاریخ ایرانی
