ادب الهی آیت الله آقا مجتبی تهرانی
«ادب» یکی از منازل سلوک الی الله و مقامات والای معرفتی است؛ اما قدم گذاردن در این منزل نیازمند تلاش و فعالیت هایی است که در سه ساحت عقل و قلب نفس انسان رخ می نماید ثمره این فعالیّت ها «ادب الهی» است.
«اخلاق» گمشده جهان معاصر است و پرسش از چیستی، چرایی و چگونگی «زیست اخلاقی» یکی از پرسش های مهم و پیچیده ای است که فیلسوفان و متفکران جهان امروز را به خود مشغول ساخته است. این موضوع چنان اهمیتی پیدا کرده است که برخی فلاسفه غربی دین کامل را «دین اخلاقی» دانسته اند. از سوی دیگر، ما به عنوان یک متدینّ که دغدغه دین داری و زندگی اخروی و حیات طیّبه دارد، وقتی می خواهیم به تهذیب نفس و عرفان عملی بیندیشیم و در این مسیر قدم بگذاریم ناگهان با پرسش های بسیاری مواجه می شویم؛ چگونه یک انسان اخلاقی باشم؟ عالمان و عارفان اسلامی چه مسیری طی کردند تا به آن مقامات والا رسیدند و چگونه توانستند در سختی های این مسیر دوام بیاورند؟ آیا ممکن است من هم به آن قلّه ها نزدیک شوم؟ تهذیب نفس را از کجا شروع کنم؟ پس از شروع از چه مسیری باید حرکت کنم تا درست ترین راه به سمت هدف طی کرده باشم؟ اساساً آن هدف واقعی که به سبب آن این مسیر را طی می کنم، چیست؟ چه شیرینی ها و خوشی هایی در این مسیر می توانم انتظار داشته باشم؟ در این مسیر چه توشه ای باید همراه داشته باشم؟
از کدامین سوار باید استفاده کنم تا مرا به مقصد برساند؟ همراهانی که در این سفر می توانند یاری رسانم باشند چه کسانی هستند؟ اگر در نیمه راه بودم و خواستم دست یکی از عزیزانم را بگیرم و با خود همراه کنم، این کار چه شرایط و لوازمی دارد و چگونه باید باشد؟ اگر خواستم در این مسیر از راهنمایی های شخصی دیگر استفاده کنم و به گفته هایش عمل کنم، او چه ویژگی هایی باید داشته باشد؟
پاسخ همه این پرسش ها و بسیاری از سوالات بنیادین دیگر را که درباره «تهذیب نفس» و «عرفان عملی» مطرح می شود در مجموعه پنج جلدی ادب الهی می توان جستجو کرد. این مجموعه محصول 150 جلسه از سلسله مباحث «آیت الله حاج آقا مجتبی تهرانی» (ره) است که طی سالیان متمادی در درس های اخلاق و عرفان اسلامی ایشان با نظمی شگرف و انسجامی خلل ناپذیر مطرح شد و در نهایت تبدیل شد به یک «منظومه معرفتی کامل و منسجم» برای تربیت- هم تربیت خویش، هم تربیت فرزند، هم لوازم تربیتی مربّی و هم ابعاد اجتماعی و حکومتی تربیت.
«ادب» یکی از منازل سلوک الی الله و مقامات والای معرفتی است؛ اما قدم گذاردن در این منزل نیازمند تلاش و فعالیت هایی است که در سه ساحت عقل و قلب نفس انسان رخ می نماید ثمره این فعالیّت ها «ادب الهی» است. ادب الهی یعنی حفاظت از مرزهایی که از ناحیه خداوند مشخص شده است. هر اندازه بتوانیم از این مرزها حفاظت کنیم، به مقام «خلیفه اللهی» که قله ی انسانیّت است نزدیک تر شده ایم. بنابراین، نیل به قلّه ای که خدا برای انسان هدف گرفته است. بدون «مودّب شدن به ادب الهی» امکان پذیر نیست. هر آنچه در باره اصول تأدب به ادب الهی، لوازم و دستورالعمل های آن در سطح مخاطب گسترده گفتنی است در این پنج جلد آمده است.
نکته بسیار مهم درباره این مجموعه این است که طرح چنین مباحثی نیازمند اشراف کامل بر آیات و روایات و تسلط بر مبانی اخلاقی و انسان شناختی اسلام است. این مجموعه هم حاصل اجتهاد آیت الله مجتبی تهران (ره) در میان آیات و روایات و مبتنی بر مبانی اخلاقی است روش فقاهتی و اجتهادی ایشان با دقت در لایه های زیرین محتوای مباحث، قابل مشاهده بوده و آیات و روایات و ادله عقلی را به سنجش گذاشته است.
کتاب یکم ادب الهی به «تأدیب نفس» اختصاص دارد. اولین قدم ها و مسائل اصولی مربوط به تهذیب نفس و تربیت خویشتن در این جلد مطرح شده است. کتاب دوم «مبانی تربیت» را به خود اختصاص داده است. مجموعه اصول عملی خودسازی ناظر بر «دیگرسازی و تربیت دیگری» مباحث این جلد را شکل می دهد. از نگاه نویسنده متخلّق به اخلاق الهی، انسان هر اندازه در مسیر خودسازی پیش رفته باشد وظیفه دیگر سازی نیز دارد؛ اما این وظیفه موازین و ملزوماتی دارد که در این جلد تبیین شده است ارائه راه کارهای عملی و تطبیق معارف اسلامی با مسائل روز ویژگی مهمی است که همواره در مباحث ایشان بدان توجه شده است. کتاب سوم این مجموعه به موضوع بسیار مهم و کارآمد «تربیت فرزند» پرداخته است. در این کتاب برای اولین بار منظومه ای کامل از مبانی و الگوی تربیت دینی فرزند ارائه شده است. این کتاب برای انسان زیربنای ساختمانی را پی می ریزد که بتواند بر آن اصول و مبانی، شخصیت فرزندش را - که دنباله وجودی پدر و مادر است- به گونه ای تربیت کند که در این وانفسای جهان مدرن «مودب به ادب الهی» شود.
کتاب چهارم درباره موضوعی است که در بیان نویسنده حکیم از آن به «کیمیای حیات» تعبیر می شود «حیا» را می توان بنیادین ترین اصل تربیتی دانست که هم در تربیت خویش و هم تربیت دیگری نقش اساسی دارد؛ به گونه ای که بدون آن اساس تربیت دینی و ادب الهی به معناست. کتاب چهارم توضیح و تفصیل این موضوع در ساحت جان انسانی و ابعاد گوناگون آن است تا در نهایت بتواند به کیمیای حیات ابدی دست یابد پس از پایه گذاری مباحث پیشین نوبت به این موضوع می رسد که اگر کسی بخواهد در جایگاه «مربّی تربیتی» قرار بگیرد، پیش از تصدّی این جایگاه خود چگونه باید تربیت شود و همچنین در سیر رفتارهای تربیتی کدامین اصول روشی را مدنظر داشته باشد؟ این ها مباحثی است که در کتاب پنجم این مجموعه تحت عنوان «تربیت مربّی» مطرح شده است.
این مجموعه را انتشرات «مصابیح الهدی» در پنج مجلد منتشر کرده است.
منبع : رسائل / شماره نخست
