تحلیل مجسمه موسی ساخته میکلانژ (2) در مقاله گذشته، توضیحاتی پیرامون نمادهای بکار رفته در مجسمه موسی، ساخته میکلانز داده شد. اکنون به ادامه رمزگشایی این اثر برجسته خواهیم پرداخت. سمیه رمضان ماهی- بخش هنری تبیان در قسمت قبل، پس از توضیح کلی پیرامون مجسمه موسی، شرح دادیم که سمت چپ پیکره نمادی برای عالم مادی، و سمت راست نشانگر عالم معنوی است. مسئله قابل تأمل بعدی ریش بلند موسی است که حدود یک سوم پهنا و سه چهارم بلندی نیم تنه تندیس را پُر کرده است. بنابراین می باید دارای اهمیت ویژه ای باشد. به ارتباط دست راست و ریش دقت کنید: اکثر حجم ریش در سمت چپ است و انگشت سباب دست راست روی آن فشار می آورد و مانع همراهی آن با چرخش گردن و سر به چپ می شود. انگشت شست هم ناپیداست. ریش در آثار هنری به صورت سمبلی از مردانگی، شهامت و عقل بکار می رود. در تمامی تمدنها از این نماد برای تأکید بر موارد نام برده شده استفاده شده است. مثلا "ایندره" (خدای هندی)، زئوس (خدای اعظم و آذرخش در یونان) پوزئیدون (خدای دریاهای یونان) و هفائیستوس (خدای معماری و صنعت یونانی)، همچنین شاهان و فیلسوفان همگی با ریش تجسم می شوند. پیامبران نیز از این قائده مستثنی نیستند و پیامبران یهودی همگی با ریش تجسم می گردند. مسیح نیز از قرن ششم به بعد با ریش تجسم شده است. در نمادشناسی مسیحیت، ریش، نماد پیری و خِرَدو همچنین عامل تفکیک مرد از زن و نشانه "قدرت" است. از سویی انگشت سبابه نمایانگر "اقتدار" است. مثلا در مجسمه های رومی از انگشت سبابه که به سمتی اشاره داشت به عنوان نمادی از اقتدار امپراتوری برای نظم بخشیدن و اعمال دستور استفاده می شد. انگشت سبابه نمادی برای زندگی، برابر با عدد7، انگشت قضاوت، تصمیم، تعادل و سکوت و علامتی برای تسلط بر نفس است. جالب آنکه در بسیاری از مجسمه های میکلانژ از این نماد انگشت سبابه استفاده شده است. در تندیس موسی، انگشت سبابه دست چپ، که بر روی ریش قرار گرفته، به الواح اشاره ای ضمنی دارد. همچنین دست سمت چپ بر شکم فشار می آورد. شکم در نمادگرایی مسیحی، نمادی بر محل نفسانیات و خواهشهای درونی و مادی است. گویی با این فشار موسی سعی در غلبه بر خواست طغیان و حمله بر مرتدان دارد. اما سبابه دست راست در ریش گره خورده است که در هنر مسیحی، نمادی از بلاتکلیفی، تشویش و هراس در برابر مقام ربوبیت است. به عبارت دیگر هر دو انگشت سبابه دست راست و چپ، به نوعی با ریش در ارتباطند و نمادی هستند از تشویش و نگرانی موسی در برابر پروردگار؛ از سویی قوانین آسمانی و از سوی دیگر دسته بت پرستانی که در سمت چپ موسی گویی در فاصله ای نه چندان دور مشغول عبادت گوساله هستند. نماد دیگر بکار رفته در تندیس موسی، ذوالقرنین بودن حضرت است که با دو شاخ کوچک در میان انبوه موها نمایش داده شده است. ذوالقرنین بودن به طور کلی نمادی بر قدرت ربوبی است. همچنین به معنای درخشان و درخشنده هم هست که به عنوان نمادی برای موسی است که پس از چله نشینی و بدست آوردن الواح از سوی پرودگار، با چهره ای نورانی از کوه پایین آمده است. نماد دیگر بکار رفته، زانوی عریان پای راست است؛ به طور کلی در نمادشناسی، زانو نشانه و پایگاه قدرت سیاسی و نمادی بر اقتدار انسان و قدرت اجتماعی فرد است. در مورد موسی، هرچند وی رهبری قوم بنی اسرائیل را بر عهده دارد اما این قدرت نه از سوی جامعه، بلکه از سوی خداوند به او تفویض شده به همین جهت زانوی پای راست عریان نمایان شده است و نمادی است بر ثابت قدمی موسی در حرکت به سوی الوهیت و قدم بر داشتن در راه خدا. با توجه به توضیحات بالا می توان گفت نیمه راست پیکره، جایگاه سکون، آرامش، طمأنینه، تأمل و الوهیت است؛ یعنی سکون و بیان حالت درونی که با وضعیت بسته پهلوی راست و بازگشت بازوی چپ بر روی نیم تنه، بیانگر "حالت مکاشفه" است. نیمه سمت چپ، نمادی بر پویایی، حرکت تن، خواست نفس و عالم دنیوی است؛ یعنی حرکت و بیان حالت بیرونی، که با سینه برافراشته و جهت نگاه، نمایانگر "عملگرا" بودن موسی به عنوان پیامبری مقتدر است. این دو نیمه در واقع نمایانگر عقیده است که در میان یهودیان به عنوان ویژگی اصلی حضرت موسی زبانزد شده است: موسی تجسمی از "عمل" و "مکاشفه" است. شاید در مقاله گذشته وقتی بیان شد که میکلانژ این مجسمه را برای پاسداشت پاپ ژول دوم ساخته، این سوال در ذهن مخاطب حساس و نکته سنج پدید آمده باشد که چرا برای یادبود یک پاپ مسیحی در کلیسای کاتولیک، از تجسم پیکره بزرگترین پیامبر یهودی استفاده شده است؟ توضیح آن که پاپ ژول دوم، به دلیل خصوصیات رفتاری و عمکردی خود برای بسیاری از مردمان زمان خود یادآور خصوصیات موسی (ع) بود و او را نیز مرد "عمل" و "مکاشفه" می دانستند که با توجه به توضیحات بالا، خصوصیات منحصر به فرد موسی است. به همین دلیل ذهن خلاق و نکته بین میکلانژ، با تجسم موسی، به نحوی شایسته یاد و خاطره پاپ را برای همیشه در روند تاریخ زنده نگه داشته است.