رابطه قرآن و علوم
نگاهی به قلمرو قرآن
قرآن کلام خدا و تجلّی اسم جامع، محیط و اعظم حق تعالی است که همه اندیشههای حقیقتجو و خردورز را به دلسپاری فرا میخواند: «کتابٌ انزلناه الیکَ مبارکٌ لیدَّبَّروا آیاتِه و لیتذکَّرَ اولوالالباب.» (ص: 29) قرآن معجزه جاودانه رسول گرامی صلی الله علیه و آله و تنها نسخه شفّاف و فرجامین وحی آسمانی است که راه و رسم زندگی توحیدی و سعادت آفرین را به انسان میآموزد: «یا ایُّها الّذینَ آمَنوا استجیبوا للّهِ و للرَّسولِ اذا دعاکم لما یُحییکم.» (انفال: 24)
قرآن به عنوان پیام هدایت الهی برای انسان، همه ساحتهای حیات مادی و معنوی را در برمیگیرد. در این کتاب جامع، تمام قلمروهای زندگی مادی و معنوی، فردی، اجتماعی، اخلاقی و حقوقی، دنیایی و آخرتی و جز آن، از آغاز آفرینش و مبدأ شناسی تا مسیر و برنامه زندگی و سرمنزل نهایی، همه مورد توجه تشریع الهی است. فضای بیکران معارف قرآن در راستای رسیدن انسانها به کمال، از جنین تا جنان و از ملک تا ملکوت و از ذرّه تا کهکشان را فرا میگیرد و در یک کلام، همه لوازم هدایت و تربیت انسان را در خود نهفته دارد: «و نزّلنا علیکَ الکتابَ تبیانا لکلِّ شیءٍ.» (نحل: 89)
جایگاه علم (1) در قرآن و روایات
از سوی دیگر، قرآن با برابر نهادن علم و برهان قطعی عقلی با وحی و نبوّت آسمانی و نیز هدایت و شهود عرفانی (2) در جهت کشف حقایق و شناخت معارف و ارائه سه طریق به سوی مطلق علم (3) و نیز سرزنش کسانی که بدون بهرهمندی از یکی از این راهها به مجادله برمیخیزند «و مِن النّاسِ مَن یُجادلُ فی اللّهِ به غیرِ علمٍ و لا هدیً و لا کتابٍ منیرٍ» (حج: 22) و همچنین با تکیه بر منابع ششگانه شناخت و دعوت ضمنی به لزوم به کارگیری آنها، و نیز دعوت انسانها به مطالعه آیات آفاقی و انفسی، به عنوان مهمترین راه شناخت خدا، و با تکریم و بزرگداشت مقام علم (4) و نکوهش جهل و جاهلان، (5) ضمن ایجاد انگیزه برای کسب علم و معرفت، رویکرد علمی خود را نیز نمایان ساخته است.
در احادیث متعددی قرآن به عنوان کتاب حاوی علم و اخبار و هر آنچه در جهان رخ داده و خواهد داد (6) مطرح میشود، هرچند خرد آدمیان قادر به درک همه این علوم نباشد. (7) بنابراین، یکی از ویژگیهای ممتاز و منحصر به فرد قرآن کریم، عمق و ژرفای شگفتآور آن است؛ چنانکه قرآن ناطق، امام علی علیهالسلام، درباره آن فرمود: «و به حرا لا یُدرکُ قعره» و تاریخ نشان داده است که راز جاودانگی و ماندگاری قرآن در جاری زمان، تازگی و طراوت همیشگی آن برای افکار و اندیشههای بشر همین عمق و ژرفای آن است که همچون دریای بیکران، غوّاصان فکر و فهم را در خود میپذیرد و هیچگاه به نقطه پایان نمیرساند.
راز این حقیقت با عنایت به تشابه تجلّی با تجلّیکننده روشن میشود. قرآن تجلّی خداست و مخاطب آن فطرت زوال ناپذیر آدمی در هر عصر و نسل و نژاد. بدین روی، پیامهای قرآن دربردارنده محتوایی ژرف، فرازمانی، فرامکانی و جهانشمول هستند. از سوی دیگر، در چند قرن اخیر و در پی رشد چشمگیر علوم تجربی در غرب، بیشترین معارضه با کتابهای آسمانی و متون دینی به نام «علم» صورت گرفته است.
با التفات به بخشهای گوناگون علوم، از اخترشناسی کوپرنیک و زیستشناسی داروین گرفته، تا روانشناسی فروید، ادعا بر این بوده که برخی اکتشافات علمی، بعضی از آموزههای بنیادین کتابهای آسمانی را ابطال و یا دست کم تضعیف میکنند و این ادعا موجب شد که جمعی به جدا کردن کامل حوزههای علم و کتابهای آسمانی روی آورند؛ مانند نظریات کانت، اگزیستانسیالیستها و پوزیتیویستها، و عدهای دیگر به توجیه و تأویل گزارههای متون دینی پرداختند تا بدین وسیله، از بیاعتباری قطعی آنها و سرخوردگی متدیّنان جلوگیری کنند.
در جهان اسلام نیز یکی از پرسشهایی که در ارتباط با قرآن مطرح شده مسأله رابطه قرآن به عنوان آخرین و کاملترین هدیه آسمانی و علوم، یعنی محصول تلاش فکری اندیشمندان جهان، اعم از علوم انسانی و علوم طبیعی است که از مدتها پیش، ذهن و فکر فرهیختگان را به خود مشغول ساخته و در عمل، افراط و تفریطهایی را در پی داشته است، به گونهای که برخی بیش از سیصد آیه قرآن را با علوم تجربی تطبیق کردهاند (8) و در بسیاری موارد، ادعای ارتباط تنگاتنگ قرآن را با علوم نمودهاند و برخی دیگر هر نوع ارتباط قرآن با علوم را منکر شده و برداشت مطالب علمی از قرآن را تحمیل بر قرآن و «تفسیر به رأی» دانستهاند.
گرچه بیانصافی است اگر تلاشهای خالصانه و اعتدالگرایانهای که از سر دینداری و عشق خالصانه به ساحت قرآن و حسّ دفاع از حریم آن و یا در جهت اثبات اعجاز علمی آن صورت گرفته است، نادیده انگاشته شود، اما به هر حال، مسأله رابطه قرآن و علوم مشکلی جدّی است و در این باره سۆالات و پرسشهایی اساسی مطرح میباشند.
این سۆالات و نظایر اینها در زمینه برداشت گزارههای علمی از قرآن و زبانشناسی و نیز انتظار از قرآن و قلمرو آن و همچنین بحثهای دیگری که در این زمینه مطرح هستند، نیازمند کاوش مستقلی میباشند که با استفاده از عقل و منطق و نیز به دور از هرگونه علمزدگی و پرهیز از قشری گری و ظاهر نگری و با جمعآوری دیدگاههای دانشمندان و نظریات جدید معاصر در مورد «هرمنوتیک» و مسائل زبانشناسی، تدوین اصول و مبانی روش تفسیر صحیح از متن جاودانه قرآن را ضروری مینمایند تا به عنوان مبنایی برای تمامی گروههای پژوهشی، قرآنی علمی در جهت برداشتهای صحیح و مستند از قرآن و نیز معیاری برای سنجش و ارزیابی تحقیقات محققان مورد استفاده قرار گیرد و در نهایت، در بالندگی معرفت دینی و علمی و کشف حقیقت مۆثر بوده و پاسخی برای چالشها بین برخی از دستاوردهای علمی و باورهای قرآنی باشد.
بحث درباره خلقت و تکامل انسان که منشأ آن را نه از خاک، بلکه از حیوان انساننما میداند و نظریه «روانکاوی فرویدی» که حقایق آسمانی را عامل سرکوب امیال دانسته، حقانیت آن را مخدوش میسازد و نظریه کیهانشناسی نیوتن ماکس پلانک و «نسبیت» انیشتین با تلقّی جدید از علیّت و زمان که نحوه ارتباط خداوند با جهان را متحوّل مینماید و نیز پیشرفتهای جدید رایانهای و هوش مصنوعی یا کشف مولکولهای DNA که نگرش انسانشناسی قرآن را مخاطرهآمیز مینماید؛ (9) نمونههایی هستند که راه حلها و پاسخهایی درخور را طلب میکنند.
راز ماندگاری قرآن
اما بدون تردید، به عنوان یک اصل موضوعی و مسلّم، پذیرفته شده است که قرآن کریم تنها نسخه بیبدیل وحی الهی است که از تحریف و تصرّف بشری محفوظ مانده؛ اگرچه نقش اصلی و اساسی آن هدایت انسان و رساندن او به معارف حقیقی است و نازل شده تا آنچه را انسانها در راه تکامل حقیقی، که همان تقرّب به خدای متعال است، نیاز دارند به آنها بیاموزد. این کتاب سترگ، با آنکه کتاب فیزیک، کیهانشناسی، زمینشناسی و مانند آن نیست و نیز در صدد بیان مسائل علمی نمیباشد، با این همه نه تنها با حقایق علمی و یافتههای قطعی علمی (که به قطع عقلی برمیگردند) تعارضی ندارد، بلکه اگر تعارضی هم به چشم میخورد، ابتدایی و بدوی است و با دقت و تأمّل رفع میشود. قرآن حاوی گزارههایی از علوم نیز میباشد و نکات علمی بسیاری را مطرح ساخته است (10) که به صراحت یا ظهور قابل برداشت میباشند و با تازهترین قوانین و نظریات اثبات شده علمی هماهنگی دارند؛ برای نمونه، میتوان به مواردی همچون حرکت خورشید، (11) حرکت کوهها و زمین، (12) لقاح گیاهان (13) و زوجیت آنها، (14) حرمت گوشت خوک و خون (15) اشاره کرد.
این مفاهیم بیانگر واقعیت هستند، نه این که طبق فهم و عرف زمانه ارائه شده باشند و مدار برداشت از قرآن بر محور کشف قصد و اراده الهی از آیات قرآن و معناداری و فهمپذیری متن آن است که عقل، نصّ وحی، (16) سنّت و منش پیامبر و امامان معصوم علیهمالسلام و سیره جاری مسلمانان شاهد و گواه آن میباشد. افزون بر این، اعتقاد به فهمناپذیری قرآن با توصیفهایی که در آیات وحی برای قرآن آمده، مانند هدایت، موعظه، ذکر، شفا و نور ناسازگار میباشد. بر این اساس، تفسیر وسیلهای برای نزدیک شدن و کشف معانی و مدلولات قرآن و فهم آن است و شرط انتساب سخنی به قرآن، آن است که به گونهای روشمند از متن قرآن کشف شود و نحوه استناد آن به متن نشان داده شود؛ زیرا قرآن اگرچه به هدف فهم مردم نازل شده، اما در عین حال، کتابی در نهایت فصاحت و بلاغت و شیوایی و مشحون از کنایه، استعاره، تمثیل، تشبیه، اشاره، رمز و بدایع ادبی است و نیز به اقتضای فرایند نهضت اسلام و شکلگیری جامعه اسلامی عصر پیامبر صلیاللهعلیهوآله نازل شده و فهم آن مستلزم آگاهی نسلهای بعدی از فضاهای نزول آیات و آگاهی از قراین پیوسته و ناپیوسته متن قرآن میباشد.
بنابراین، پژوهش و دستیابی به مفاهیمی که در حوزه علوم گوناگون در قرآن کریم بیان شدهاند، نیازمند کاوشهای عمیق و وسیع و روشمندی است که علاوه بر اتقان، به واژهها و الفاظ بسنده نکند، بلکه در معنا و مفهوم واژهها، عبارتها و پیامهای قابل استفاده دقت شود و پس از مقایسه با اصول و بدیهیات عقلانی و احراز عدم مخالفت با آنها با سایر گزارههای یقینی قرآنی، مورد استفاده قرار گیرد.
و این مهم جز از عهده قرآنپژوهان ژرفاندیش و متخصص در گرایشهای علمی ساخته نیست؛ کسانی که از هرگونه افراط و تفریط و نیز سطحینگری و خودباختگی به دور بوده و از هرگونه تحمیل مطالب بر قرآن برحذر باشند و حریم قرآن، این آخرین سروش آسمانی را که از ابعاد گوناگون مانند فصاحت، بلاغت، محتوای عالی، اخبار غیبی و علمی معجزه میباشد، حفظ کنند؛ زیرا هرگونه تساهل و تسامح در فهم این متن مقدّس، درخور سختترین نکوهشهاست: «اَفَلا یتدَّبرونَ القرآنَ اَم علی قلوب اقفالُها.» (محمّد: 24) روشن است که استخراج مفاهیم علمی قرآنی بر اساس اصول و مبانی شناخته شده تفسیری و نیز اصول و مبانی شناخته شده علمی، تلاش عمیق و همهجانبه اینگونه متخصصان را میطلبد. علاوه بر این، حقایق هزار لایه قرآن بر بال اندیشه و جان همگان فرود نمیآید و راهیابی به کنه و باطن آن ویژه صافیترین جانهاست: «لا یَمَسُّه الاّ المطهَّرونَ» (واقعه: 79) و نیز علاوه بر محکمات، متشابهاتی دارد که هضم آن درخور اندیشه فرهیختگان و نخبگان بشری و راسخان در علم است: «و ما یعلمُ تأویلَه الاّ اللّهُ و الراسخون فی العِلم» (آل عمران: 7) و دیگران از پرتو نور وجود ایشان میتوانند از این فیض سرمدی بهرهمند گردند.
چند نکته
در اینجا، تذکر چند نکته ضروری مینماید:
1- قرآن کریم اگرچه به هدف فهم مردم از سوی خدای سبحان در قالب زبان عربی نازل شده و زبان آن عرفی است، با همان ویژگی وجود کنایه، استعاره، مجاز و... در آن ولی با همه اینها، وحی است و تو در تو و رازآلود، و نمودهایی از زبان رمزی، علمی و ادبی نیز در خود دارد. انسانها در حد وُسع خود میتوانند از آن بهره بگیرند و آن را کشف کنند. تاریخ طولانی تفسیر، که با صبغههای گوناگون به نگارش درآمده و قطعاً هر تفسیر نکاتی در خود دارد که دیگری فاقد آن است، شاهد گویایی بر این ادعاست. از اینرو، ضمن احتیاط کامل و دقت در صحّت و اتقان برداشتها، نباید از شائبه تفسیر به رأی واهمه داشت، (17) بلکه اهل فن در هر رشتهای باید با جرأت و شهامت با قرآن سخن بگویند و سۆالاتشان را مطرح کنند و با عقلانیتر کردن انتظاراتشان، پاسخ دریافت دارند.
2- با عنایت به عظمت قرآن کریم و حسّاسیت موضوع «رابطه قرآن و علوم»، لازم است محققان نازک اندیش توجه داشته باشند که وحی قطعی مطابق با واقع و نفسالامر را نباید با علوم ظنّی متغیّر انطباق داد؛ زیرا پیامدی جز قرار دادن قرآن در معرض وهم و شک و از حجیّت انداختن این سند قطعی آسمانی ندارد. از اینرو، باید از هرگونه برداشت از قرآن بدون در نظر گرفتن قراین عقلی و نقلی و هر نوع تحمیل نظریه بر قرآن و تأویلهای غیر معتبر و نیز تفسیر قرآن به وسیله علوم ظنّی، که اگرچه اطمینان آور است اما احتمال مقابل به صفر نمیرسد چنان که بیشتر مسائل اثبات شده علوم تجربی از این قبیلاند بپرهیزند.
تنها باید با استناد به مطالب قطعی علوم به فهم کاملتر و جامعتر قرآن پرداخت؛ علومی که علاوه بر تجربه و آزمایش، که اطمینان به آن از طریق تعمیم استقرای ناقص به دست میآید، با برهان عقلی نیز اثبات شده باشد و نیز با ظاهر آیات قرآن و معنای لغوی و اصطلاحی واژهها و قراین عقلی و نقلی هماهنگ باشد؛ و حقایق مجهول این کتاب آسمانی را کشف کنند و در اختیار حقجویان قرار دهند؛ و در صورت تأیید نشدن فرضیهای از علوم تجربی با دلایل قطعی و در عین حال، موافقت آن فرضیه با ظواهر قرآن، میتوان آن را در حد احتمال ذکر کرد.
1ـ علم به معنای آگاهی و دانستن در مقابل جهل و نادانی کاربردهای گوناگونی دارد؛ از جمله: اعتقاد یقینی مطابق با واقع در برابر جهل بسیط و مرکّب؛ مجموعه قضایایی که مناسبتی بین آنها در نظر گرفته شده؛ مجموعه قضایای کلی، اعم از حقیقی و اعتباری؛ و مجموعه قضایای کلی حقیقی، حسی و تجربی ( Science )؛ و در عرصه رابطه قرآن و علوم، علم به معنای علم تجربی، اعم از انسانی و طبیعی، در نظر گرفته میشود که شامل مسائل هستیشناسی، ریاضیات، هندسه، جامعهشناسی، زیستشناسی، مفاهیم طبیعی، کیهانشناسی، حقوق، پزشکی، گیاهشناسی، تاریخ و مدیریت میشود.
2ـ عبدالله جوادی آملی، علوم انسانی اسلام و انقلاب فرهنگی، ص 58.
3ـ محمدحسین طباطبائی، تفسیر المیزان، ج 28، ص 212.
4ـ ماده «علم» به صورتهای گوناگون 750 بار در قرآن تکرار
شده است. علّامه طباطبائی در این باره میفرماید: «تجلیل و
تمجیدی که قرآن از علم و دانش نموده، در هیچ کتاب آسمانی دیگر یافت نمیشود.» (قرآن در اسلام، ص 92.)
5ـ مجادله: 11.
6ـ محمدبن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج 1، ص 59، باب «الرد الی الکتاب و السّنّة و انّه لیس شیءٌ من الحلال و الحرام و جمیع ما یحتاج الناس الیه الاّ و قد جاء فیه کتاب او سنّة.»
7ـ همان، ج 1، ص 60، ج 7، ص 158.
8ـ محمدعلی رضایی اصفهانی، اعجاز علمی قرآن، ج 1، ص 15.
9ـ عبدالحسین خسرو پناه، کلام جدید، ص 335، با تلخیص.
10ـ برخی از فرهیختگان مسلمان اعتقاد دارند که همه علوم و معارف بشری از ظواهر آیات قرآن به دست میآیند. برای نمونه، میتوان به امام محمّد غزّالی، امام فخر رازی، محمدبن ابی الفضل المرسی، بدرالدین زرکشی، جلالالدین سیوطی، محمّد بن احمد اسکندرانی، از قدما و همچنین عدهای از متأخّران همچون شیخ محمد عبده شاگرد برجسته سید جمالالدین اسدآبادی، و طنطاوی و کواکبی و استاد جوادی آملی البته با تبیینهای مختلف اشاره کرد و نیز دینورت، دانشمند اروپایی که میگوید: «واجب است اعتراف کنیم که علوم طبیعی، فلکی، فلسفه و ریاضیات، که در اروپا اوج گرفت، عموماً از قرآن اقتباس شده است، بلکه اروپا شهری برای اسلام است. (سید علیاکبر صداقت، کتاب قرآن و دیگران، با مقدمه دکتر بهشتی، قم، چاپ و نشر روح، ص 22.)
11ـ یس: 38 41.
12ـ نحل: 89.
13ـ حجر: 22.
14ـ یس: 36.
15ـ بقره: 173.
16ـ فخر رازی 14 آیه از قرآن را به عنوان دلیل فهمپذیری آن ذکر میکند. (التفسیر الکبیر، ج 2، ص 3.)
17ـ امام خمینی قدسسره : «یکی از حجب، که مانع از استفاده از این صحیفه نورانیه است، اعتقاد به آن است که جز آن که مفسّرین نوشته یا فهمیدهاند کسی را حق استفاده از قرآن نیست و تفکر و تدبّر در آیات شریفه را به تفسیر به رأی، که ممنوع است، اشتباه نمودهاند و به واسطه این رأی فاسد و عقیده باطله، قرآن شریف را از جمیع فنون استفاده عاری نموده و آن را به کلی مهجور نمودهاند. (آداب الصلاة، ص 110.)
18ـ فارابی، احصاء العلوم، چ سوم، مصر، ص 111 120.
19ـ علیاکبر سیاسی، مبانی فلسفه، ص 212 253.
20ـ محمدعلی رضایی اصفهانی، پیشین، ص 155.
21ـ اصول فلسفه رنه دکارت، انتشارات بینالمللی الهدی، 1371.
22ـ مبانیاقتصاد اسلامی، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، ص 9.
نوشته: علیرضا بیرجندی، مجله معرفت، ش 71
