جایگاه «شرح لمعه» در متون حوزوی(3)
قسمت قبل را اینجا بخوانید.
در دو بخش پیشین این نوشتار توضیحاتی مقدماتی در مورد کتاب شرح لمعه و ویژگی اصلی آن پرداخته شد. در این بخش، به فواید جانبی و مسائل و نکات مرتبط با دوره تحصیل آن، پرداخته می شود.
فواید جانبی
غرض اصلی از تحصیل این کتاب، آشنایی با استدلالهای مسائل فقهی نیست. شارح لمعه، در موارد زیادی به دلیل حکم شرعی توجّه نداشته و در مواردی هم که دلیل را ذکر می کند، با سرعت و به اشاره، از آن عبور می نماید (مثلاً للاصل، للروایه، لاطلاق الخبر و.. . ).
این سبک، برای کتابی مثل لمعه که حلقه اوّل از سلسله بلند فقه به شمار می رود و طبعاً باید جامع و مختصر باشد، مطلوب است و البتّه همین اشاره های کوتاه، زمینه ورود طلبه به ساحتِ استدلالهای فقهی (استدلال به آیات قرآن، روایات، عقل و اصول علمیه) را هموار می کند و تمرین سَبُکی برای آینده طلبه محسوب می شود.
می توان گفت که در این کتاب، اهداف آموزشی، تفکیک شده و هدف اصلی، که آشنایی با کلیت علم فقه و زبان اصطلاحی آن بوده، بهخوبی دنبال شده و اهداف جانبی مانند آشنایی با روش استدلال فقهی، تنها در حاشیه، مورد توجّه قرار گرفته است.
دقّت در روشِ تحقیقِ متنِ لمعه توسط شهید ثانی، بسیار آموزنده است و چون در فرصت زمانی طولانی، موارد زیادی از انواع فعّالیتهای تحقیقی شهید، به صورت مکرر مشاهده می شود، مزایای کار او برای طلبه ملکه می شود. از جمله این فعالیتها، دقت نظر در تجزیه و ترکیب عبارات و معانی دقیق واژه ها و نیز مقایسه عبارات متن کتاب با سایر آثار مولّف است. شهید ثانی، از این مقایسه دو بهره اساسی را دنبال کرده است: یکی، تفسیر عبارات متن بر اساس نظر مصنف در سایر کتب. دوّم، کشف موارد فراموش شده یا متهافت و اشکال بر مصنف. این شیوه ها، [وقتی] که به صورت عادت و ملکه در می آید، توان طلبه را در تحقیق متون بسیار بالا می برد. به همین جهت است که دقت نظر طلّاب فاضل در فهم آیات و روایات، قوانین و حتّی متون اندیشمندان غربی تحسین برانگیز است.
آشنایی با قلم فقیهان گذشته ـ هر چند مورد رضایت کامل نباشد ـ برای طلبه موضوعیت دارد. به یقین، هر پژوهش فقهی جدید علاوه بر استناد به منابع دین (کتاب و سنّت)، باید بر دوش تلاش و تجربه عالمان گذشته سوار باشد و دستاورد ارزشمند دقّت و فکر و نبوغ آنان را بهخوبی جذب کرده باشد، آنگاه یک قدم پیشتر یا بالاتر، ظاهر شود. به این منظور، مراجعه به آثار آن بزرگان، یک ضرورت است. تحصیل یک متن فقهی قدیمی، ما را به این قلمها و قدمها نزدیکتر می کند و ارتباط با پیشینه علم را در آینده علمی ما، امکان پذیر می سازد.
طلبه، در حاشیه تحصیل کتاب لمعه، اندکی با تاریخ فقه و شخصیتهای مطرح و موثر در پیشرفت این علم، کتب فقهی معتبر، اختلاف نظرهای اساسی و تاریخِ پاره ای از رخدادهای مهم در صحنه علم فقه، آشنا می شود.
به صورت خلاصه ویژگیهای شرح لمعه را میتوان این گونه بیان کرد:
1. ویژگیهای عمده
الف) آشنایی با ساختارِ دانش فقه ـ توان فقهی
ب) آشنایی با جغرافیا و پیکره علم فقه (گزاره ها ـ ابواب ـ جایگاهها)
ج) آشنایی با زبان، اصطلاحات و مفاهیم فقهی
د) آشنایی مقدماتی با روح فقه و سلیقه حاکم بر تشریع
2. فواید جانبی
الف) آشنایی ابتدایی با استدلال فقهی
ب) آشنایی با زبان و سبک بیان فقهای گذشته
ج) آشنایی مختصر با تاریخ فقه (فقها ـ کتب ـ مباحث)
د) آشنایی با آراء و نظریات مهم، اقوال مشهور فقهای شیعه
جایگزینها
برخی برای رسیدن به این اهداف، کتاب «تحریر الوسیله» امام خمینی – رحمه الله - یا «عروة الوثقی» سید محمد کاظم طباطبایی یزدی را پیشنهاد می کنند. روشن است که پرداختن به فروعات جزئی فراوان در این دو کتاب، تصویر ساختار کلی ابواب را تحت الشعاع قرار داده است. علاوه بر آن، این کتابها مشتمل بر همه ابواب فقه نیستند.
گروهی دیگر، معتقدند برای رسیدن به این اهداف، کتاب «شرایع الاسلام» محقق حلی، به جهت تنظیمِ بهتر، اختصارِ بیشتر، مقبولیت تاریخی و شروح فراوان، مناسبتر است. عده ای هم کتاب «مسالک الافهام» شهید ثانی، «فقه الامام جعفر الصادق – علیه السلام» محمد جواد مغنیه، یا «الفقه الاستدلالی» محقق ایروانی را پیشنهاد می کنند.
اما همین قدر معلوم است که تفاوت این متون با یکدیگر و با لمعه، آن قدر نیست که دغدغه خاطری برانگیزد و موجب احساس خسارت یا ندامت گردد.
افزون بر این از نگاه طلبه، امکاناتی که اینک برای تحصیل لمعه وجود دارد ـ استاد مسلط، همبحث فراوان، کلاسهای رسمی، شرح، نوار، ترجمه و.. . و نیز رسمیت برنامه در حوزه و آمادگی برای امتحان ـ امتیازاتی هستند که این کتاب نسبت به سایر متون دارد و تا روزی که مدیریت حوزه، تغییری در برنامه ایجاد نکرده، این امتیازات باقی خواهد ماند. «تا برنامه تغییر نکرده است، همین برنامه ای که وجود دارد، باید با جدیت دنبال بشود.» [1]
شیوه تحصیل با این مقدمات، به راحتی می توان نتیجه گرفت که کتاب لمعه باید از ابتدا تا انتها به خوبی خوانده شود. البته، «خوب خواندن» در شرایط مختلف تفاوت دارد؛ پاره ای از ابواب ـ خصوصاً در ابتدای کار تا [زمان] آشنایی با عبارت و سبک بیان کتاب، باید با تأنی و حوصله بیشتر تحصیل شود و در مورد پاره ای از ابواب می توان در ایام تعطیل با شرح، نوار یا استاد خصوصی و با سرعت بیشتری پیش رفت. آنچه مهم است، باقی ماندن اصطلاحات فقهی و نیز استخوان بندی اصلی مباحث در ذهن است که با خلاصه نویسی و مرور حاصل خواهد شد.
شایسته است ضمن تحصیل کتاب لمعه، دست کم در برخی موارد، به متن روایات کتاب «وسایل الشیعه» مراجعه شود تا اندک اندک فضای منابع فقه بر طلبه روشنتر شود. برای حل عبارات مشکل «شرح لمعه» هم استفاده از کتاب «مسالک الافهام» شهیدثانی، مفید است.
همچنین، مراجعه به سایر کتبی که از آنها در شرح لمعه نامی به میان آمده ـ مانند تذکره، دروس، ذکری، قواعد و.. . ـ به صورت موردی و از باب تنوع - بسیار مفید است؛ زیرا، علاوه بر آشنایی با عبارت سایر فقیهان و سبک نگارش آنها، اطلاعات کتابشناسی طلبه به مرور افزایش می یابد.
در حاشیه تحصیل در کنار تحصیل [شرح] لمعه، فعالیتهای جانبی مفیدی از این دست می توان انجام داد:
1. جمع آوری استدلالهای فقهی؛ عنوان گذاری و دسته بندی آنها؛ تهیه مجموعه ای کامل از انواع استدلالهای فقهی و نیز مثالهایی زنده برای قواعد اصولی.
2. جمع آوری اصطلاحات فقهیِ هر یک از ابواب؛ تنظیم الفبایی آنها؛ تهیه یک فرهنگ مفاهیم فقهی و دست کم علامت گذاری یا رنگ آمیزی اصطلاحات در کتاب.
3. تصحیح و ویرایش کامل متن.
4. خلاصه نموداری مباحث و تسهیل فهم آن.
5. دقت در روش تحقیق شارح؛ جمعآوری همه فعالیتهایی که شهید ثانی در شرح کتاب انجام داده است؛ نگارش مقاله ای توصیفی یا گزارشی انتقادی در این موضوع و ارزیابی شخصیت علمی شارح.
6. جمع آوری آیات مرتبط با هر باب.
7. مقایسه آرای شهید با فتاوای برخی از فقهای معاصر
و... .
این فعالیتها علاوه بر ارزش ذاتی، قابلیت ارائه و بهره ای که برای دیگران دارد، نشاط علمی ما را حین تحصیل بیشتر می کند.
پی نوشت:
[1] آیة الله خامنهای در دیدار با حوزویان.
منبع: سایت راه و رسم طلبگی
http://www.talabegi.com/Portal/Cultcure/Persian/CaseID/63974/71243.aspx
نویسنده:محمد عالم زاده نوری
تنظیم:محسن تهرانی
