نگوییم چیپس؛بگوییم برگک مروری بر واژه‌های مصوب فرهنگستان و دلایل جا نیفتادن آن ها فرهنگستان زبان و ادب فارسی تلاش می‏‌کند در برابر واژه‎های بیگانه‎ای که به زبان فارسی وارد می‌شوند، معادل فارسی قرار دهد، که این واژه‌سازی‌ها معمولا با حرف و حدیث‌هایی روبه‌روست. در ادامه مروری داریم بر برخی واژه‌های مصوب فرهنگستان که به این شرح‌اند: «کادر» (cadre): «پایوران» (گروهی متشکل از افراد متخصص در یک زمینه)، «واکمن» (Walkman): «پخش همراه»، «فلش تانک» (flash tank): «آبشویه»، «تیزر» (teaser): «آگهی تلویزیونی»، «مگنت» (magnet): «آهن‏‌ربا»، «سوپراستار» (superstar)، «اَبَرستاره»، «اولتیماتوم» (ultimatum):«اتمامِ‌ حجت»، «هیتر» (heater): «اجاقک»، «اسپری» (spray): «افشانه»، «فیبر» (fiber):«الیاف»، «پوینت» (point): «امتیاز»، «گلایدر» (glider): «بادپَر». تعداد دیگری از واژه‌های مصوب فرهنگستان هم در ادامه می‌آید: «کانتینر» (container):«بارگُنج»، «بورس» (bourse):«بهابازار»، «کابل» (cable): «بافه»، «توستر» (toaster): «برشته‌‏کن»، «چیپس» (chips): «برگک»، «فایل» (file): «پَرْوَن‌جا» (محفظه‏‌ای کشویی برای نگه‌داری پرونده‏‌ها، پرون‌جا از ادغام دو واژه‌ی «پرونده» و «جا» ساخته شده است)، «زونکن» (Zonnecken):«پَرْوَندان» (نوعی پوشه با ابعاد بزرگ و جلد ضخیم که معمولاً در ادارات برای بایگانی مدارک از آن استفاده می‏‌شود. پروندان از ادغام واژه‌ «پرونده» و پسوند «دان» ساخته شده است)، «کاور» (cover): «پوشن» (پوشش محافظ برای اشیایی مانند لباس و کتاب که از از ترکیب «پوش» و «ن» (پسوند اسم ابزارساز) ساخته شده است)، «کپسول» (capsule): «پوشینه»، «دسر» (dessert): «پِی‏‌غذا»، «آوِِِن» (oven): «تاوَن» (اجاق بسته برای پخت‌وپز، از ترکیب «تاو» (تاب) و «ن» (پسوند اسم ابزارساز) ساخته شده است.)، «کراکر» (cracker): «تُردَک» (نوعی بیسکویت ترد و شکننده و معمولاً شور)، «فانتزی» (fantasy): «نامتعارف؛ غیرمعمولی؛ غیرضروری»، «وارمِر» (warmer): «چراغک»، «پاراگلایدر» (paraglider): «چتربال»، «کپی‌رایت» (copyright): «حق نشر»، «پاستا» (pasta): «خمیراک». چرا مردم واژه‌های فرهنگستان را مسخره می کنند؟ با این حال هنوز مردم نه تنها از این واژه ها استفاده نمی کنند که استفاده از آن مایه تمسخر هم هست! حسن انوری فرهنگ‌نامه‎نویس پیشکسوت کشورمان معتقد است: مقاومت مردم در برابر واژه‎های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی از سر ناآگاهی است و اگر برای جا افتادن این واژه‎ها تلاش شود، این‎ها در بین مردم جا می‎افتند. این فرهنگ‌نامه‎نویس پیشکسوت درباره برخورد منفی مردم با واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گفت: به نظر من، دلیل این نوع برخورد، ناآگاهی است. تا آن‌جایی که من می‌دانم، واژه‌های فرهنگستان علمی است و در حوزه فناوری‌ها و علوم هم فرهنگستان به واژه‌سازی دست زده و این واژه‌ها واژه‌های خوبی هستند. او افزود: در زمان رضاشاه هم وقتی فرهنگستان اول در مقابل «عدلیه»، «دادگستری» را قرار داد، مردم این واژه‌ها را هم مسخره می‌کردند. اما الآن «دادگستری» جا افتاده است و کسی «عدلیه» را به کار نمی‌برد. اما باید توجه کنیم این واژه‌ها خود به خود جا نمی‌افتند و باید برای عمومی شدن‌شان تلاش شود و مترجمان و اهالی فرهنگ در این زمینه نقش زیادی دارند. انوری در ادامه اظهار کرد:‌ من جزو کسانی که در واژه‌گزینی فرهنگستان فعال هستند، نیستم؛ اما به نظرم این واژه‌ها خوب هستند و تا آن‌جا که توانسته‌ام، از این واژه‌ها در فرهنگ‌هایم استفاده کرده‌ام. چرا مردم با واژه‌های فرهنگستان شوخی می‌کنند؟ مدیر گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی هم این عقیده را دارد که مردم نسبت به ورود و استفاده از واژه‌های خارجی حساسیت نشان می‌دهند و شوخی با واژه‌های فرهنگستان نشانه این حساسیت است. نسرین پرویزی درباره مشکلاتی که در زمینه معادل‌سازی برای واژه‌های عمومی وجود دارد‌، گفت: واژه‌های عمومی واژه‌هایی هستند که تخصص خاصی در آن‌ها مطرح نیست و مردم برای کارهای روزمره از آن‌ها استفاده می‌کنند؛ مانند اسم وسایل بازی و یا اتوبوس «بی‌ آر تی» که درست است به حوزه حمل و نقل مرتبط است، اما عمومی است و لازم نیست همراه با خوشه‌واژه‌اش معادل‌سازی شود. اما واژه‌های عمومی‌شده از حوزه‌های مشخص علمی می‌آیند، اما بعد کاربرد پیدا می‌کنند وعمومی می‌شوند؛ مانند واژه‌ی «دانلود» یا «بارگذاری» که در حوزه علوم یارانه مطرح است، اما این واژه کاربرد عمومی نیز یافته است. دانلود باید با دیگر خوشه‌واژه‌هایش معنا شود، یعنی در کنار این واژه‌ «آپلود» ‌و همچنین «لود» نیز وجود دارد، بنابراین این واژه‌ها با دشواری بیش‌تری معادل‌سازی می‌شوند. او درباره این‌که فرهنگستان گاه بسیار عقب‌تر از زمانی است که واژه‌های بیگانه به زبان وارد می‌شود، گفت: خیلی خوب است فرهنگستان پیش از این‌که واژه‌ها جا بیفتند، برای آن‌ها مترادف بیابد. اما همان‌طور که گفته شد، برخی واژه‌ها باید خوشه‌یی بررسی شوند و طبیعتا معادل‌سازی برای آن‌ها زمان می‌برد. اما پیش از این‌که این واژه‌ها جا بیفتند، ما سعی می‌کنیم سریع جلو آن‌ها را بگیریم. برای مثال «اس ام اس» وارد زبان شد، اما ما پیش از آن‌که «ام ام اس» عمومی شود، «پیام کوتاه تصویری» را جایگزین آن کردیم. وقتی فرهنگستان اول در مقابل «عدلیه»، «دادگستری» را قرار داد، مردم این واژه‌ها را هم مسخره می‌کردند. اما الآن «دادگستری» جا افتاده است و کسی «عدلیه» را به کار نمی‌برد چرا مردم در مقابل واژه‎های فرهنگستان مقاومت می‎کنند؟ غلامحسین صدری افشار معتقد است که مردم در مقابل واژه‎های فرهنگستان مقاومت می‎کنند، چون میان نهادهای دیگر با فرهنگستان هماهنگی وجود ندارد و تلاشی برای فرهنگ‌سازی این واژه‌ها انجام نشده است. این فرهنگنامه‌نویس پیشکسوت درباره اینکه چرا مردم نسبت به واژه‌هایی که فرهنگستان زبان و ادب فارسی در برابر واژه‌های بیگانه انتخاب می‌کند، نوعی احساس منفی و مخالفت دارند، گفت‌: همیشه در مردم یک لختی فکری وجود دارد و هر چیز تازه‌ای در ابتدا اسباب تمسخر و تعجب آن‌ها می‌شود و این در همه زمینه‌ها چون سینما،‌ رادیو و تلویزیون وجود دارد و عجیب هم نیست. فرهنگستان اول هم وقتی واژه‌هایی چون شهربانی‌، شهرداری‌، دادگستری و دو زیستان را ایجاد کرد - که واژه‌های بسیار زیبایی هم هستند‌ - اسباب مسخره بسیاری شد. خودرو و ترابری هم که از سوی فرهنگستان دوم ایجاد شد، همین وضعیت را داشت تا این‌که این واژه‌ها جا افتادند و طبیعی و معمولی شدند. او در ادامه عنوان کرد: وقتی واژه‌های تازه‌ای ایجاد می‌شود، این مخالفت از سوی مردم نسبت به این واژه‌ها وجود دارد. از سوی دیگر فرهنگستان اکنون بیش‌تر واژه‌های علوم و فنون را معادل‌سازی می‌کند و چون این واژه‌ها تخصصی هستند، ممکن است برای مردم بیش‌تر عجیب به نظر برسد. این فرهنگ‌نویس با اشاره به شکافی که میان فرهنگستان و دیگر نهادهای دولتی وجود دارد، گفت: مخالفت مردم با این واژه‌ها با فرهنگ‌سازی از بین می‌رود. اما این خان خانی دستگاه‌های دولتی در کشور و این‌که کار همدیگر را قبول ندارند، از این فرهنگ‌سازی جلوگیری کرده است. اگر این واژه‌ها در رادیو و تلویزیون و مطبوعات و رسانه‌ها استفاده شده بود تا الآن جا افتاده بود. در زمان رضا شاه اول هم این مقاومت‌ها در برابر واژ‌ه‌ها وجود داشت، اما وقتی همه دستگاه‌های دولتی از ترس رضا شاه این واژه‌ها را استفاده می‌کردند، معادل‌ها جا افتاد. فرهنگستان هم تنها می‌تواند واژه‌سازی کند، اما آموزش و پرورش ما راه خودش را می‌رود و از این واژه‌ها در کتاب‌های درسی استفاده نمی‌کند. یا باید نهادهای دولتی با فرهنگستان همکاری کنند و یا فرهنگستان باید تعطیل شود. فرآوری: رضا خسروی بخش ادبیات تبیان منبع: ایسنا فرهنگستان زبان و ادب فارسی/حسن انوری/ نسرین پرویزی