امام رضا(ع) و جایگاه ایمان
ایمان واژه كلیدی دین اسلام است. در قرآن خداوند متعال عزت و پیروزی و برتری مسلمین را بر همه اقوام و ادیان در گرو مومن بودن بیان كرده است. در نتیجه نقش ایمان در حیات جامعه اسلامی همان جایگاه عمل مسلمانان به اسلام می باشد، زیرا رمز موفقیت هر ملتی در پرتو عمل به قانون و دستورات دینی و الهی می باشد. ایمان به خالق هستى، در جامعه اسلامى، برابرى و برادرى ایجاد مىكند.
ایـمـان است كه زندگى را در جان ما فراخى و شادى مى بخشد، ما را نسبت به جهان هستی و نظام حاكم بر آن خوش بین می سازد، از اضطراب و بحران های درونی می رهاند و فضائل اخلاقی و انسانی را پرورش می دهد، در حالی كه انسان بى ایمان از این مواهب بى بهره است. ایمان به خدا همبستگى ملّتها را به دنبال دارد. ایمان به خداى یكتا، تمامى امتیازات پوشالى را در هم مىریزد، همه انسانها را بنده یك خدا و همه را در برابر قانون یكسان مىداند.
در روند پیدایش مباحث كلامی، فلسفی و عرفانی در میان مسلمانان این پرسش برای آنان مطرح شده كه حقیقت ایمان چیست؟ متكلمین ایمان را تصدیق قلبی به آورده های پیامبر اسلام در باب خداوند و نبوت و خوب و بد اخلاقی می دانند . فلاسفه می گویند: ایمان عین معرفت فلسفی به خداوند و سایر حقایق هستی است و عرفا معتقدند ایمان رویكردی با تمامی وجود به سوی خداوند است . ایمان اسلامی دست آوردهای انسانی است كه برای شخص مومن حاصل می شود. در فطرت، یا عقل و یا تواناییهای انسان برای ریاضت و تهذیب نفس این سرمایه بر حسب آفرینش وجود دارد كه خداوند و پیامبران و كتابهای او را بشناسد و به آنها ایمان آورد و با ایمان زندگی كند.(1)
حقیقت ایمان
حضرت رضا(ع) حقیقت ایمان را این طور بیان نموده اند:
اَلایمانُ اَداءُ الفَرائِضِ وَاجتِنابُ المَحارِمِ؛ ایمان حقیقی، انجام واجبات و دوری از محرمات است.
وَ الایمانُ هُوَ اِجتِنابُ جَمیعُ الكَبائِرِ؛ ایمان واقعی، اجتناب كردن از جمیع گناهان كبیره است .(2)
علی بن موسی الرضا(ع) از آباء گرامی اش از امیر المومنین و ایشان از رسول خدا(ص) روایت می كند كه فرمود:
«اَلإیمانُ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وَ اِقرارٌ بِاللِّسانِ وَ عَمَلٌ بِالأركانِ».(3)
ایمان، معرفت به قلب و اقرار به زبان و عمل به اعضا و جوارح است.
اباصلت هروی روایت می كند كه گفت از امام رضا(ع) درباره ایمان سوال كردم، فرمود:
«اَلاِیمانُ عَقدٌ بِالقَلبِ وَ لَفظٌ بِاللِّسانِ وَ عَمَلٌ بِالجَوارحِ لایَكوُنُ الاِیمانُ اِلّا هَكَذا».(4)
ایمان، اعتقاد با قلب و گویش با زبان و عمل كردن به اعضا و جوارح است و ایمان جز این چیز دیگری نیست.
قالَ الفَضلُ: قُلتُ لَاِبی الحَسَنِ الرِّضا(ع): یُونُسُ بنُ عَبدِالرَّحمَنِ یَزُمُ اَنَّ المَعرِفَةُ اِنَّما هِیَ اِكتِسابٌ!
قالَ: لا ما اُصابُ، اِنَّ اللهَ یُعطِی الاِیمانَ مَن یَشاءُ، فَمِنهُم مَن یَجعَلُهُ مُستَقَرًّا فیهِ وَ مِنهُم مَن یَجعَلُهُ مُستَودَعاً عِندَهُ، فَاَمَّا المُستَقَرُّ فَالَّذی لایَسلُبُهُ اللهُ ذلِكَ اَبَداً وَ اَمَّا المُستَودَعُ، فَالَّذی یُعطاهُ الرَّجُلُ، ثُمَّ یَسلُبُهُ اِیّاهُ.(5)
فضل گفت: به حضرت رضا(ع) عرض كردم: یونس بن عبدالرحمن مدعی است كه معرفت اكتسابی است!
فرمود: نه، اشتباه كرده، خداوند به هر كه بخواهد ایمان را می بخشد؛ بعضی اشخاص دارای ایمان مستقر هستند و بعضی ایمانی مستودع دارند، ایمان مستقر ایمان ثابتی است كه هرگز خدا آن را سلب نمی كند و از او نمی گیرد و ایمان مستودع ایمانی است كه به شخص می دهد بعد از او می گیرد.
مرز ایمان و اسلام
حضرت علی بن موسی الرضا(ع) فرمود: «وَ اَنَّ الإسلامَ غَیرُ الإیمان وَ كُلُّ مُومِنٍ مُسلِم وَ لَیسَ كُلُّ مُسلِمٍ مُومِناً».(6)
به درستی كه اسلام غیر ایمان است و هر مومنی مسلمان می باشد، در حالی كه هر مسلمانی مومن نیست.
خداوند در سوره حجرات می فرماید: «قالَتِ الأعرابُ آمَنّا قُل لَم تُومِنوُا وَ لكِن قُولُوا اَسلَمنَا وَ لَمّا یَدخُلِ الإیمانُ فی قُلُوبِكُم».(7)
عربها گفتند: ایمان آوردیم، ای پیامبر به آنان بگو: شما ایمان نیاورده اید بلكه بگویید: اسلام آوردیم. هنوز ایمان در دلهای شما راه نیافته است.
آنگاه خداوند در تعریف ایمان فرمود: «اِنَّما المُومِنونَ اَلَّذینَ آمَنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَم یَرتابُوا وَ جاهَدُوا بِاَموالِهِم وَ اَنفُسِهِم فی سَبیلِ اللهِ اُولئِكَ هُمُ الصّادِقُونَ».(8)
مومنان كسانی اند كه به یكتایی خدا ایمان آورده و رسالت فرستاده او را باور كرده و در آنچه بدان گرویده اند تردید نكرده اند، و با مال و جانشان در راه خدا تلاش نموده اند. تنها اینانند كه در ادعای ایمان راست می گویند.
آنچه مشخص است این است كه اسلام قبل از ایمان و مقدمه آن است. اگر بنده ای گناه كبیره یا صغیره ای انجام دهد، از ایمان خارج می شود ولی نام اسلام بر او ثابت است ولی اگر استغفار كند، دوباره به مرتبه ایمان باز می گردد.
قَد اَفلَحَ المُومِنوُن؛ مومنان قطعا پیروزند.(9)
وَ لا تَهِنُوا وَ لاتَحزَنوُا وَ اَنتُمُ الاَعلَونَ اِن كُنتُم مُومِنینَ؛ ای مومنان در تصمیم خود سستی نكنید، ناراحت نباشید، چرا كه اگر ایمان داشته باشید، برترید.(10)
علی بن موسی الرضا(ع):
اَلاِیمانُ اَفضَلُ مِنَ الاِسلامِ بِدَرَجَةٍ وَالتَّقوی اَفضَلُ مِنَ الاِیمانِ بِدَرَجَةٍ وَالیَقینُ اَفضَلُ مِنَ التَّقوی بِدَرَجَةٍ وَ لَم یُعطَ بَنوُا آدَمَ اَفضَلُ مِنَ الیَقینِ.(11)
ایمان یك درجه از اسلام بالاتر است و تقوی، یك درجه بر ایمان فزونی دارد و یقین، یك درجه بر تقوی برتری دارد و هیچ بهره و نصیبی بالاتر از یقین برای آدمیان متصور نیست.
اركان ایمان
حضرت رضا(ع) در بیان اركان و اصول ایمان می فرمایند: «اَلإیمانُ اَربَعَةُ اَركانٍ: اَلتَّوَكُّلُ عَلَی اللهِ، وَالرِّضا بِقَضاءِ اللهِ، وَالتَّسلیمُ لِأَمرِ اللهِ، وَالتَّفویضُ اِلَی اللهِ».
ایمان چهار ركن دارد: توكل بر خدا، راضی شدن به خواست خدا، تسلیم شدن به امر خدا، واگذار كردن امور به خدا
وَ اُفَوِّضُ اَمرِی اِلَی اللهِ اِنَّ اللهَ بَصیرُ بِالعِبادِ؛ كار خود را به خداوند متعال واگذار می كنم؛ چرا كه او نسبت به بندگان خود آگاه ترین است.(12)
نشانه های مومن
امام علی بن موسی الرضا(ع) در بیان نشانه های مومن می فرمایند:
«لایَكوُنُ المُومِنُ مُومِناً، حَتّی تَكوُنَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: سُنَّةٌ مِن رَبِّهِ وَ سُنَّةٌ مِن نَبیِّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سُنَّةٌ مِن وَلیِّهِ عَلَیهِ السَّلامُ. فَأَمَّا السُّنَّةُ مِن رَبِّهِ فَكِتمانُ السِّرِّ وَ اَمَّا السُّنَّةُ مِن نَبِیِّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ فَمُداراةُ النّاسِ وَ اَمَّا السُّنَّةُ مِن وَلِیِّهِ عَلَیهِ السَّلامُ فَالصَّبرُ فِی البَاساءِ وَالضَّرّاءِ».(13)
مومن، مومن نمی باشد مگر این كه در او سه خصلت باشد: سنتی از پروردگارش و سنتی از پیامبرش و سنتی از ولیش. پس آنچه كه سنت پروردگار است، حفظ اسرار دیگران و آنچه سنت پیامبر اوست مدارا كردن با مردم است و آنچه سنت ولی اوست، صبر كردن بر سختی ها و بلاهاست.
بنابراین همان طور كه خداوند متعال اسرار بندگان را بر دیگران فاش نمی كند و آبروی آنان را حفظ می كند، انسان مومن نیز باید اسرار بندگان خدا را كتمان كند و عیب های آنان را بر دیگران بپوشاند. همچنان كه رسول الله(ص) با مردم مدارا می كرد او نیز باید با مردم مدارا كند. و همچنان كه آن همه سختی از جانب دوست و دشمن به اولیای الهی می رسید، ولی آن بزرگواران تحمل كرده و صبر می نمودند، او نیز در برابر سختی های زندگی، صبر را سرمشق خود قرار داده تا در زمره مومنان به شمار آمده و رستگار شود.
در جایی دیگر می فرمایند:
اَلمُومِنُ اِذا غَضِبَ لَم یُخرِجهُ عَن حَقٍّ وَ اِذا رَضِیَ لَم یُدخِلهُ رِضاهُ فی باطِلٍ وَ اِذا قَدَرَ لَم یَأخُذ اَكثَرَ مِن حَقِّهِ.
مومن چون خشمگین شود از حق منحرف نشود، و هرگاه خشنود گردد به باطل نگراید و هنگامی كه قدرت پیدا كند، بیش از حقش نگیرد.(14)
این سه صفت از بارزترین خصلتها و سرشتهای مومنان می باشد.
در جای دیگر می فرمایند:
اَلمُومِنُ اَلَّذی اِذا اَحسَنَ اِستَبشَرَ وَ اِذا اَساءَ اِستَغفَرَ وَالمُسلِمُ اَلَّذی یَسلِمُ المُسلِموُنَ مِن لِسانِهِ وَ یَدِهِ.
مومن آن است كه هرگاه خوبی كند شادمان گردد و اگر بدی كند طلب آمرزش نماید، مسلمان آن است كه مردم از دست و زبانش سالم بمانند.(15)
كمال ایمان مومن
امام رضا(ع) درباره كمال ایمان می فرمایند:
«لایَستَكمِلُ عَبدٌ حَقیقَةَ الإیمانِ حَتّی تَكُونَ فیهِ خِصالٌ ثَلاثٌ: اَلتَّفَقُّهُ فِی الدّینِ، وَ حُسنُ التَّقدیرِ فِی المَعیشَةِ وَالصَّبرُ عَلَی الرِّزایا».(16)
هیچ بنده ای حقیقت ایمان را به كمال نمی رساند مگر این كه در او سه خصلت باشد: آگاهی و بینش در دین، اندازه و اعتدال در زندگی و صبور بودن در مصیبت ها.
همان طور كه بیان شد، لازمه ایمان، عمل به دستورات و احكام الهی است كه مقدمه آن آگاهی و دانش حقیقی و عمیق به دین می باشد. دوم اینكه در امور و هزینه های زندگی افراط و تفریط نداشته و میانه رو باشد و سوم بر بلا و مصیبت هایی كه به او می رسد شكیبا باشد چه به خاطر آزمایش و امتحان الهی و چه به خاطر مجازات اعمال گذشته. زیرا صبر بر مشكلات و بلاها بهترین راه رستگاری است.
مقام مومنان
امام رضا(ع) درباره مقام مومن نزد خداوند می فرمایند:
«مَثَلَ المُومِنِ عِندَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ كَمَثَلِ مَلَكٍ مُقَرَّبٍ، وَ اِنَّ المُومِنَ عِندَ اللهِ اَعظَمُ مِن ذلِكَ، وَ لَیسَ شَی ءٌ اَحَبُّ اِلَی اللهِ مِن مُومِنٍ تائِبٍ اَو مُومِنَةٍ تائِبَةٍ».(17)
مَثَل مومن در نزد خداوند متعال، مَثَل ملك مقرب درگاه الهی است و همانا قدر و منزلت مومن نزد پروردگارش بالاتر از آن ملك مقرب است و هیچ چیز نزد خداوند از زن و مرد توبه كننده محبوب تر و پسندیده تر نیست.
مقام مومن از ملائكه مقربین بالاتر است؛ چرا كه ملائكه مجبور به اطاعت و عبادت هستند و از نظر تكوینی تخلف و ناسپاسی و غفلت در آنان راه ندارد و حال آنكه انسان موجودی است مختار، كه در توجه یا غفلت و در اطاعت یا تخلف آزاد است. بنابراین سزاوار است كه انسان ایمان خود را به گونه ای كنترل كند كه بر ملائكه مقربین نیز شرافت داشته باشد.
سرنوشت مومنان
امام رضا(ع) در بیان سرنوشت مومنان می فرمایند:
اِذا كانَ یَومَ القِیامَةِ تَجَلَّی اللهُ عَزَّوَجَلَّ لِعَبدِهِ المُومِنِ، فَیُوقِفُهُ عَلی ذُنُوبِهِ ذَنباً ذَنباً، ثُمَّ یَغفِرُ اللهُ لَهُ لایُطَلِّعُ اللهُ عَلی ذلِكَ مَلَكاً مُقَرِّباً وَ لانَبِیَّا مُرسِلاً وَ یَستُرُ عَلَیهِ ما یَكرَهُ اَن یَقِفَ عَلَیهِ اَحَدٌ، ثُمَّ یَقُولُ لِسَیِّئاتِهِ: «كُونی حَسَنات».(18)
زمانی كه قیامت برپا شود، خداوند متعال بر بنده مومن خود متجلی گشته و آن بنده را بر تك تك گناهانش واقف و آگاه می نماید، سپس آنها را می آمرزد به گونه ای كه هیچ فرشته مقرب و هیچ نبی فرستاده شده ای بر گناهان او مطلع نگردد و آن اعمالی كه كراهت دارد كسی بر آن مطلع شود، پوشانده و خطاب به گناهان او می فرماید: تبدیل به حسنات شوید.
هم چنین علی بن موسی الرضا(ع) از قول رسول خدا(ص) می فرمایند:
«آتانِی جَبرَئیلُ عَلَیهِ السَّلامُ عَن رَبِّیَ تَبارَكَ وَ تَعالی وَ هُوَ یَقُولُ: اِنَّ رَبَّكَ یُقرِئُكَ السَّلامَ وَ یَقُولُ: یا مُحَمَّدُ! بَشِّرِ المُومِنینَ الَّذینَ یَعمَلُونَ الصّالِحاتِ وَ یُومِنُونَ بِكَ وَ بِاَهلِ بَیتِكَ بِالجَنَّةِ، فَاِنَّ لَهُم عِندی جَزاءً الحُسنی وَ سَیَدخُلُونَ الجَنَّةَ».(19)
جبرئیل از جانب پروردگارم به سوی من آمد و گفت: همانا خدایت تو را سلام می رساند و می فرماید: ای محمد! مومنینی را كه اعمال صالح انجام می دهند و به تو و اهل بیت تو ایمان دارند به بهشت بشارتشان ده، پس به راستی كه برای آنها نزد من پاداش نیكویی است و به زودی وارد بهشت خواهند شد.
كلام آخر:
آنچه بیان شد گوشه ای از سخنان ارزشمند حضرت رضا(ع) در مورد اهمیت و جایگاه ایمان است. ایمان نقش اساسی در جامعه اسلامی دارد. هرچه ایمان قوی تر باشد و مراتب عالی تر آن كسب شود، ترقی و اوج انسان بیشتر می گردد و روحیه امید به پیروزی و سربلندی را در او زنده می كند.
پی نوشتها:
1. علی بن موسی، امامِ رضا(ع)، مرضیه محمدزاده، ص532
2. پاره ای از بهشت، محسن غفاری، ص143
3. عیون اخبارالرضا، ج2، ص346
4. همان، ص348
5. گنجینه نور، احمد قاضی زاهدی گلپایگانی، ص15
6. اندیشه های رضوی، احسان زاهری، ص164
7. قرآن كریم، سوره حجرات، آیه 14
8. همان، آیه15
9. قرآن كریم، سوره مومنون، آیه 23
10. قرآن كریم، سوره آل عمران، آیه 139
11. دررالكلام، حسین حائری كرمانی، ص24
12. هشتمین سفیر رستگاری، علی كرباسی زاده، ص102
13. همان، ص104
14. دررالكلام، حسین حائری كرمانی، ص36
15. همان
16. هشتمین سفیر رستگاری، علی كرباسی زاده، ص105
17. همان، ص107
18. همان، ص108
19. همان، ص109
بخش حریم رضوی
