شورای انقلاب از پاریس کلید خورد در نیمه دوم سال 57 و با اوجگیری انقلاب،امام خمینی و دیگر فعالان نهضت تلاش کردند تا با پایه ریزی نهادهای انقلابی،ضمن ایجاد تشکل و سازماندهی نیروهای انقلابی،به حل مشکلات و مسائل کشور و مردم پرداخته و زمینه را برای تأسیس ساختار سیاسی آتی کشور فراهم آورند که در این راستا می توان به تشکیل شورای انقلاب اشاره کرد. شورای انقلاب به عنوان اولین و بنیادی ترین ارکان قدرت سیاسی و عالی ترین نهاد تصمیم گیری در کشور بعد از امام خمینی،در تاریخ 23 دی ماه 57 با پیام امام علناً موجودیت خود را اعلام کرد.بنیاد این شورا در آذر ماه همان سال در پاریس و بعد از مشورت امام خمینی با برخی عناصر سرشناس نهضت از جمله آیت ا... مطهری و مهندس بازرگان ریخته شد.(1) بعد از تصمیم به تشکیل شورای مذکور ،امام خمینی یک شورای 5 نفره از روحانیون مورد اعتماد خود با محوریت آیت ا... مطهری را مسئول شناسایی افراد واجد صلاحیت برای عضویت در شورای انقلاب نمود.این هسته پنج نفره اولیه شامل شهید مطهری،هاشمی رفسنجانی،موسوی اردبیلی،دکتر باهنر و دکتر بهشتی بود که بعد ها با عضویت افراد دیگری همچون مهدوی کنی،آیت ا... طالقانی،آیت ا... خامنه ای،مهندس بازرگان،دکتر سحابی، احمد صدر حاج سید جوادی،مهندس کتیرایی،سرلشکر قرنی،سرتیپ مسعودی و عباس شیبانی تکمیل گردید.با توجه به اینکه تا پایان این شورا ترکیب آن مرتباً عوض می شد،افراد دیگری نیز در مقاطع خاص به شورا وارد شده و در مقاطع دیگر از آن خارج می شدند از جمله این افراد می توان به مهندس موسوی،بنی صدر،قطب زاده،ابراهیم یزدی،حبیب ا... پیمان نیز اشاره کرد(2) و در ماه های بعد افراد دیگری نیز وارد شدند. نحوه انتخاب به این ترتیب بود که ابتدا لیستی از افراد مورد نظر آماده شد و سپس آیت ا... مطهری طی مصاحبه ای با آن ها میزان سنخیت،خطوط فکری آن ها را با انقلاب اسلامی ارزیابی و نتیجه را به امام خمینی اعلام کرد و در نهایت با تأیید امام این شورا کار خود را آغاز نمود. شورای انقلاب به عنوان اولین و بنیادی ترین ارکان قدرت سیاسی و عالی ترین نهاد تصمیم گیری در کشور بعد از امام خمینی،در تاریخ 23 دی ماه 57 با پیام امام علناً موجودیت خود را اعلام کرد.بنیاد این شورا در آذر ماه همان سال در پاریس و بعد از مشورت امام خمینی با برخی عناصر سرشناس نهضت از جمله آیت ا... مطهری و مهندس بازرگان ریخته شد امام در پیام بسیار مهم خود در 22 دی ماه 57 که چند روز قبل از عزیمت شاه از کشور صادر گردید،اعلام کرد: «به موجب حق شرعی و بر اساس رأی اعتماد اکثریت قاطع مردم ایران که نسبت به اینجانب ابراز شده است،در جهت تحقق اهداف اسلامی ملت،شورایی به نام «شورای انقلاب اسلامی»مرکب از افراد با صلاحیت و مسلمان و متعهد و مورد وثوق موقتاً تعیین شده و شروع به کار خواهند کرد.اعضای این شورا در اولین فرصت مناسب معرفی خواهند شد.این شورا موظف به انجام امور معین و مشخصی شده است،از آن جمله ماموریت دارد تا شرایط تأسیس دولت انتقالی را مورد بررسی و مطالعه قرار داده و مقدمات اولیه آن را فراهم سازد.دولت موقت در اولین فرصت که مناسب و صلاح دانسته شود به ملت معرفی و شروع به کار خواهد نمود.»(3) لازم به ذکر است مساله تشکیل شورای انقلاب قبل از این پیام رسمی ،یک بار دیگر نیز از سوی امام خمینی در نوفل لوشاتو صریحاً عنوان شده است.ایشان در 18 دی در پاسخ به نمایندگان والری ژیسکار دستن،رئیس جمهور فرانسه،که حامل پیامی از جیمی کارتر برای امام بودند،اظهار داشت: «تاکید می کنم که اگر بخواهید آرامش در ایران حاصل شود راهی جز این نیست که نظام شاهنشاهی ـ که قانونی نیست ـ کنار برود،و ملت را به حال خود باقی بگذارند،تا من یک شورای انقلاب تأسیس کنم از اشخاص پاکدامن،برای نقل قدرت،تا امکانات مناسب جهت حکومت مبعوث ملت انجام گیرد.»(4) به گفته هاشمی رفسنجانی،در آغاز کار،شورا یک بار در هفته و سپس دو بار به طور مخفی در منازل افراد تشکیل جلسه می داد و تصمیمات اخذ شده در این جلسات بلافاصله با امام در میان نهاده می شد و پس از کسب تکلیف از ایشان به مرحله اجرا در می آمد.(5) از اقدامات مهم شورای انقلاب قبل از پیروزی،مذاکرات با مقامات نظامی و نیروهای مسلح،دیدار های دیپلماتیک،ترتیب دادن مسافرت دکتر بختیار به پاریس برای ملاقات امام خمینی،ماموریت انتخاب رئیس دولت موقت بود.همچنین در این مقطع به طور خود جوش شورای انقلاب به عنوان طبیعی ترین شکل مدیریت در انقلاب مطرح و پذیرفته شد که تمام تصمیم ها از آن جا هدایت می شد و بر کارها و کمیته هایی که فعالیت داشت(همچون :کمیته سوخت و کمیته اعتصابات)نظارت می کرد.(6) همچنین این شورا به بررسی نحوه تعیین ساختار سیاسی بعد از انقلاب پرداخت و مباحثی همچون نحوه تشکیل دولت و تشکیل مجلس و ایجاد مجلس مۆسسان قانون اساسی از جمله بحث های مهم این شورا در این دوران بود. با پیروزی انقلاب اسلامی،شورای انقلاب با هدف پر نمودن خلای قانون گذاری در شرایطی که هیچ نهاد انقلابی اعم از قانونی و غیر قانونی وجود نداشته،تشکیل و فعالیت خود را آغاز نمود. هاشمی رفسنجانی یکی از اعضای بلند پایه انقلاب و شورا که بعدها سمت های عالی حکومتی را پذیرفتند،در این باره چنین گفته اند: «شورای انقلاب در شرایطی کار را بر عهده گرفت که هیچ ارگان قابل اعتمادی در این کشور وجود نداشت و مشکلاتی که از برخورد نیروهای پلیسی و ارتش با مردم ایجاد شده بود و انتظاراتی که مردم از حکومت انقلابی داشتند و صف بندی هایی را که در مقابل انقلاب می شد شورای انقلاب مسئولیت اداره کشور را در این شرایط بر عهده گرفت همه چیز را می بایست از صفر شروع می کردیم از تأسیس دولت گرفته تا (سایر موضوعات) ...پلیس نبود،اسلحه ها غارت شده بودند،امنیت تهدید می شد،کمیته ها خودجوش به وجود آمده بودند که هیچ گونه انضباط و نظمی نداشتند... . تاکید می کنم که اگر بخواهید آرامش در ایران حاصل شود راهی جز این نیست که نظام شاهنشاهی ـ که قانونی نیست ـ کنار برود،و ملت را به حال خود باقی بگذارند،تا من یک شورای انقلاب تأسیس کنم از اشخاص پاکدامن،برای نقل قدرت،تا امکانات مناسب جهت حکومت مبعوث ملت انجام گیرد کارخانه ها تعطیل بود.صاحبان کارخانه ها فرار کرده بودند انبار ها خالی بود،نفت به کلی شش ماه یا چند ماه تعطیل بود.خوب روابط خارجی به هم خورده بود،شورای انقلاب بایست به همه اینها برسد ما جلسات طولانی تا اواخر شب داشتیم و گاهی شب می خوابیدیم در محل کارمان.و این را هم باز باید قبول کنیم که ما آشنا به کشور داری نبودیم،اکثر ماها مثلاً طلبه بودیم یا اگر کارهای اجتماعی می کردیم،اکثراً زندان بودیم.در حد خواندن روزنامه ها و مراجعه به مۆسسات،اطلاعات پیدا کرده بودیم...شورای انقلاب موفق شد دولت موقتی را تشکیل دهد و به کشور یک نظم ابتدایی بدهد،امنیت را تامین بکند،در عین حال حرکت بکند به طرف ایجاد نهاد های دموکراتیک در کشور،قانون اساسی را تنظیم کند.مجلس خبرگان را تشکیل دهد.انتخابات ریاست جمهوری و انتخابات مجلس را انجام دهد...،قانون بنویسد و تصویب کند و در عین حال هر روز لایح زیادی داشتیم.ما نزدیک به دو هزار لایه(در طول دو سال) در شورای انقلاب تصویب کردیم...از طرفی هم ما که در یک محفظه جدا از مردم نبودیم،دائماً رابطه با مردم و توقعات مردم،شکایات مردم،کمبود های مردم که به طور شخصی افراد به ما مراجعه می کردند...»(7) اسامی اعضای شورای انقلاب که قبلاً ذکر شد به دلیل مسائل امنیتی در ابتدا به صورت محرمانه باقی ماند و هیچ گاه فاش نگردید و بعضاً پیش می آید که در مطبوعات از یکسری افراد به عنوان عضو شورای انقلاب سخن گفته می شد در حالی که بعد ها مشخص گردید عضو شورا نبوده اند. در مورد رهبری شورا نیز اطلاعات دقیقی وجود نداشت اما بعدها مشخص شد که آیت ا... مطهری رئیس شورا بود و بعد از وی آیت ا... طالقانی این امر را بر عهده داشت.بعد از وی دکتر بهشتی این سمت را بر عهده گرفت همچنین بعد از استعفای دولت موقت و انتقال مجدد بازرگان به شورای انقلاب،بسیاری از جلسات مخصوصاً آخرین جلسه شورا در 26 تیر 59 با ریاست ایشان برگزار گردید. بعد از انتصاب بازرگان به نخست وزیری اولین تغییر و تحول در ترکیب شورا پدید آمد زیرا عده ای از افراد شورا به کابینه راه یافتند و به ناچار افراد دیگری جایگزین گردید.در این مرحله بنی صدر،قطب زاده،مهندس موسوی،دکتر پیمان و جلالی وارد شورا شدند.در تیر 1358 به علت تداخل وظایف میان دو نهاد دولت موقت و شورای انقلاب لازم گردید که تعدادی از افراد رد و بدل گردند که متعاقب آن آقایان هاشمی رفسنجانی،سید علی خامنه ای،شهید باهنر،مهدوی کنی و بنی صدر به دولت انتقال یافته و در مقابل داریوش فروهر،کتیرایی،میناچی،صباغیان و صادق طباطبایی به شورای انقلاب راه یافتند.بعد از استعفای دولت موقت در 14 آبان 1358 دکتر پیمان،مهندس موسوی و جلالی از شورا خارج شده و به جای آنان مهندس معینی فر و دکتر رضا صدر و بازرگان اجازه ورود به شورا را یافتند.همچنین یکی دیگر از اعضای بلندپایه شورای انقلاب،آیت ا... حسینعلی منتظری ریاست مجلس خبرگان قانون اساسی را نیز عهده دار بود که دقیقاً تاریخ ورود ایشان به شورا در جایی ذکر نگردیده است.مورد دیگر که باز تغییر و تحول در شورا را الزامی ساخت اتفاقات و ترور شخصیت های برجسته انقلاب به دست ضد انقلابیون بود،همانند رحلت آیت ا... طالقانی و قبل از آن ترور شهید مطهری که هر دو از اعضای عالی رتبه شورای انقلاب به شمار می رفتند. با یک نظر کلی یه ترکیب اعضای شورای انقلاب،مشخص می شود که امام به جهت تعادل در قدرت و اقناع کلیه جریانات سیاسی مفید انقلاب ترجیح می دادند که اعضای این شورا تلفیقی از دو گرایش روحانیون مذهبی نزدیک به خویش و ملی- مذهبی های میانه رو باشد.اما در نهایت به دلیل تسلط کمّی و نفوذ بیشتر افراد روحانی بر شورا،نتیجه صورت جلسات آن،بازتاب نگرش انقلابی و دینی بود . به طور کلی شورای انقلاب به عنوان نهاد قانون گذاری و نماینده جناح انقلابی در مقابل میانه رو های بعضاً لیبرال که در دولت موقت اکثریت را داشتند،قرار گرفت. پی نوشت ها : 1ـ رضوی،مسعود،هاشمی و انقلاب.تهران:همشهری،ص 142 2ـ همان 3ـ صحیفه نور،ج 5،ص 426 4ـ همان،ص 377 5ـ رضوی،مسعود،هاشمی و انقلاب.تهران:همشهری،ص 142 6ـ همان ص 143 7ـ هاشمی رفسنجانی،اکبر،سروش،(گفتگو)؛2 اسفند 1359،ص 8-13 علی جان مرادی جو بخش تاریخ ایران و جهان تبیان