آثار بلند همتی در کسب موفقیت ها امام علی(علیه السلام) می‎فرمایند: شریف‎ترین همت‎ها نگهداری حق و حرمت‎ها و رعایت عهد و پیمان‎هاست . بدون تردید همت بلند یکی از نشانه‎های روح بزرگ آدمی است. برنامه‎های اسلامی، انسان‎ها را تشویق می‎کند که روح بلند داشته و خود را محدود به امور پست نکنند. همت در لغت از ریشه‎ی «همّ» به معنای عزم قوی[1] است. راغب همت را غم و اندوهى دانسته که انسان را ذوب و ضعیف مى‎کند[2]و در اصطلاح علوّ همت عبارت است از سعی و کوشش در تحصیل سعادت و کمال و طلب کردن کارهای بزرگ و عالی، بدون درنظر گرفتن سود و زیان دنیا، به‎طوری که به سبب دست یافتن به منافع دنیوی شادمان نشود و از فقدان آن اندوهگین نگردد بلکه در طریق طلب، از مرگ و کشته‎شدن و مانند آن‎ها باک نداشته باشد.[3] حضرت علی(علیه السلام) می‎فرماید: بهترین همت‎ها، بلندترین آن‎ها است.[4]ضد آن دون‎همتی است؛ به معنای پستی طبع و قصور همت از طلب کارهای بزرگ و قناعت نمودن به اعمال جزئی که این صفت خبیثه نتیجه کم‎دلی و ضعف نفس است.[5] نشانه بلندهمتی نشانه بلند‎همتی را می‎توان در رفتارهای شخص پیدا کرد و نشانه‌های آن را می‌توان در موارد زیر برشمرد: - ایمان ایمان یک شخص گواهی است بر همت بلند او چنان‎چه از امام على(علیه السلام) نقل شده است: بلندهمّتى از ایمان است .[6] - بخشش و انفاق انفاق، از سه جهت باعث تکامل فردى و رشد آدمى است: نخست: موانع تکامل نفسى و رشد انسانى را از میان برمى‏دارد. دوم: روح انسانیت را در آدمى آشکار مى‏سازد، و نهال گذشت و بلند‎همّتى را در روح مى‏نشاند. سوم: در آدمى روح تربیت اسلامى را رشد مى‏دهد. [7] امام علی(علیه السلام) می‎فرمایند: «بذل و بخشش آدمی نشانه بلندهمتی اوست.»[8] انسان باید در تمام شئون زندگی، بلندهمت باشد و این بلندهمتی را در همه جنبه‎های زندگی خود بکار گیرد؛ بدین‎صورت که در تمام زمینه‎ها از جمله کسب علم، انجام عبادات، تأمین معاش و امور دیگری چون صله‎رحم، خوش‎اخلاقی در برابر مردم، دوری از هرگونه گناه، پرداختن به کار خیر و هر امری که شایسته یک انسان مومن است؛ همت عالی را سرلوحه کار خود قرار دهد - اعمال زیبا شخصی که دارای همت بلند است، در امور خود تمام دقت را به کار می‎برد و سعی برآن دارد که کار را به نحو احسن به پایان برساند . حضرت علی(علیه السلام) می‎فرماید: «کردار زیبا خبر از بلندی همت می‎دهد.»[9] - فرمانبری از خدا امام علی(علیه السلام) می‎فرمایند: فرمانبری از خداوند همت زیرکان است. نافرمانی از خدا همت پلیدان است.[10] - نگهداری حرمت و رعایت پیمان امام علی(علیه السلام) می‎فرمایند: شریف‎ترین همت‎ها نگهداری حق و حرمت‎ها و رعایت عهد و پیمان‎هاست.[11] - طمع نداشتن به آن‎چه در نزد مردم است، (نشان) بلندهمتی است.[12] - پایبندی به قناعت، از والایی همت است.[13] - بی‎نیازی از مردم و فرموده‎اند: عزت بی‎نیازی از مردم را با بلندی و بزرگی همت جلب نما. [14] - اخلاق نیکو ثمره بلند همتی است. امام علی(علیه السلام) می‎فرمایند: بهترین خوی‎ها برترى همّت‎ها است.[15] موارد بکارگیری همت انسان مؤمن باید بلند‎همت باشد و تمام همت خود را در مسیر آخرت قرار دهد که بنابر کلام امیرالمؤمنین علی(علیه السلام): هر کس که آخرت همتش باشد، از خیر به نهایت آرزویش می‎رسد .[16] ایشان هم‎چنین می‎فرمایند: همت و تلاش خود را صرف آخرتت کن[17]و همگى همّت و سعى خود را از براى رهائى از جایگاه بدبختى و عقاب و رستگارى از محلّ بلا و عذاب بگردان؛[18] زیرا هر که دنیا عزم او باشد بدبختى و غم او در روز قیامت طولانی شود[19]و اگر عزم و قصد او آنچه نزد خداى سبحان است نباشد، به آرزوهاى خود نمی‎رسد.[20] هم‎چنین ایشان توصیه می‎فرمایند که همت خود را صرف چیزهایی کن که به آن نیاز داری و آن‎چه را به کار تو نمی‎آید پیگیری مکن.[21] همت عالی صاحبش را به عظمت و بزرگی می‎رساند. حضرت علی(علیه السلام) می‎فرماید: هر که از نردبان همت بلند بالا رود؛ جهانیان او را به دیده تعظیم بنگرند آری، انسان باید در تمام شئون زندگی، بلندهمت باشد و این بلندهمتی را در همه جنبه‎های زندگی خود بکار گیرد؛ بدین‎صورت که در تمام زمینه‎ها از جمله کسب علم، انجام عبادات، تأمین معاش و امور دیگری چون صله‎رحم، خوش‎اخلاقی در برابر مردم، دوری از هرگونه گناه، پرداختن به کار خیر و هر امری که شایسته یک انسان مومن است؛ همت عالی را سرلوحه کار خود قرار دهد. آثار بلندهمتی دست‎یابی به آرمان‎های بلند نیاز به همتی بلند دارد؛ زیرا همت‎های بلند است که می‎تواند موانع را بردارد و آدمی را در مسیر خود، به اوج والایی برساند و آثار نیکویی نصیب انسان نماید که از جمله آن آثار عبارتند از: - خشنودی خداوند متعال در کارهایی است که نشانگر همت عالی فرد باشد. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می‎فرماید: «خداوند متعال از کارهای بزرگ و امور عالی خوشنود می‎گردد.»[22] - تلاش برای اطاعت الهی، چون‎که شخص بلند همت، به کمتر از بهشت راضی نمی‎شود.[23] - رافت نصیب کسی می‎شود که همت خود را صرف امور ناچیز نگرداند. حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) می‎فرمایند: شرف و بلندى مرتبه به همّت‎هاى بلند است نه به استخوان‎هاى کهنه شده. [24] امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: هیچ شرفی همانند بلندهمتی نیست.[25] - همت عالی صاحبش را به عظمت و بزرگی می‎رساند. حضرت علی(علیه السلام) می‎فرماید: هر که از نردبان همت بلند بالا رود؛ جهانیان او را به دیده تعظیم بنگرند[26]و نیز می‎فرمایند: هیچ چیز مانند همت بلند انسان را بزرگ نکرد. [27]در کلام دیگر ایشان بزرگواری و آقایی را نتیجه داشتن همت بلند دانسته‎اند. [28] - هر که توان خود را برای رسیدن به هدف خود به کار گیرد به تمام خواسته‎هایش خواهد رسید.[29] پی نوشت ها : [1] - مصطفوى، حسن‏؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‏، 1360 ش‏، ج‏11، ص286 [2] - راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ ترجمه وتحقیق مفردات الفاظ قرآن‏، خسروى حسینى سید غلامرضا، تهران‏، انتشارات مرتضوى‏، 1375 ش‏، دوم، ج4، ص 528 [3] - نراقی ، مولامهدی؛ علم اخلاق اسلامی (ترجمه کتاب جامع السعادات)، ترجمه سیدجلال الدین مجتبوی، انتشارات حکمت، 1366ه. ش، اول، ص 322 [4] - تمیمى آمُدى‏، عبد الواحد بن محمد؛ غرر الحکم‏، قم‏، دفتر تبلیغات اسلامى، 1366شمسى‏، اول‏، ص 448 ، ح10275«خیر الهمم اعلاها» [5] - نراقی، ملا احمد؛ معراج السعاده ، قم، زهیر، 1386ه. ش، اول، ص178 [6] - صابرى یزدى ، على رضا / انصارى محلاتى‏، محمد رضار؛ الحکم الزاهرة با ترجمه انصارى‏، قم‏، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامى‏، دوم‏، 1375 ش‏ص 458 [7] - حکیمى اخوان، آرام‏ احمد؛ الحیاة با ترجمه احمد آرام‏، تهران، ‏دفتر نشر فرهنگ اسلامى‏، 1380 ش‏، ج‏6، ص 114 [8] - غررالحکم، ص 383«من شرف الهمه بذل الانسان» [9] - خوانساری، جمال الدین؛ شرح آقا جمال الدین خوانساری بر غرر الحکم، دانشگاه تهران، 1366 ش ، ج‏1، ص 365 «الفعل الجمیل ینبی عن علو الهمه » [10] - غررالحکم، ص181و185«الطاعه همه الأکیاس، المعصیه همه الأرجاس» [11]- همان، ص252«أشرف الهمم رعایه الذمام» [12] - همان، ص398«الکف عما فی أیدی الناس عفه و کبر همه» [13]- همان، ص391«من شرف الهمه لزوم القناعه» [14] -نورى، حسین؛ مستدرک الوسائل‏، قم‏، مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، 1408 هجرى‏، اول‏، ج12، ص67«اسْتَجْلِبْ عِزَّ الْیأْسِ بِبُعْدِ الْهِمَّةِ» [15] - شرح آقا جمال الدین خوانسارى بر غرر الحکم، ج‏2، ص 395 «احسن الشّیم شرف الهمم» [16] - تمیمى آمدى، عبد الواحد؛ تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم، دفتر تبلیغات قم، 1366 ش، اول، ص 144«من کانت الاخره همته بلغ من الخیر غایه امنیته» [17] - غررالحکم، ص 359«اجعل همّک و جهدک لآخرتک» [18] - شرح آقا جمال الدین خوانسارى بر غرر الحکم، ج‏2، ص223 « اجعل کلّ همّک و سعیک للخلاس من محلّ الشّقاء و العقاب و النّجاة من مقام البلاء و العذاب. » [19]- ‏همان، ج‏5، ص446«من کانت الدّنیا همّه طال یوم القیامة شقاؤه و غمّه. » [20] - همان، ج‏5، ص410«من لم یکن همّه ما عند اللَّه سبحانه لم یدرک مناه. » [21] - تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 477 «اقصر همتک علیما یلزمک و لا تخض فیما لا یعنیک» [22] - شیخ حر عاملى؛ ‏وسائل الشیعة، قم‏، مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، 1409 هجرى‏، اول، ‏ج 17، ص 73«انّ الله یحبّ معالی الامور و یکره سفسافها» [23]- امین محمد ، هیئت، اخلاق اسلامی، ترجمه سید صادق شفائی زاده، دارالانصار، 1385 هـ ش، ج1، ص700 [24] - شرح آقا جمال الدین خوانسارى بر غرر الحکم، ج‏2، ص 106 «الّشرف بالهمم العالیة لا بالرّمم البالیة. » [25] - علامه مجلسى‏؛ بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران‏، اسلامیه‏، مختلف، ج75، ص165« لَا شَرَفَ کبُعْدِ الْهِمَّة» [26] - غررالحکم، ص 448«من رقی درجات الهمم عظّمته الامم» [27] - همان، ص 359«ما رفع امرء کهمّته » [28] - همان، ص 382«الکرم نتیجة علوّ الهمّة» [29] - همان، ص 444«من بذل جهد طاقته بلغ کنه ارادته» بخش نهج البلاغه تبیان منبع : پژوهشکده باقر العلوم