ضرورت استراتژی تحقیق در حوزه محصولات پژوهشی حوزویان در دو قالب انفرادی و جمعی به بازار فکر و اندیشه عرضه می شود. در طی سالیان پس از پیروزی انقلاب اسلامی شاهد رشد چشم گیری در عرصه پژوهش و نگارش در حوزه های علمیه هستیم. شاخص های این توسعه را می توان در تنوع و تکثر مراکز پژوهشی، رشد قابل ملاحظه واحدهای انتشاراتی، افزایش کمی و کیفی مجلات تخصصی و نیمه تخصصی و حجم فزاینده کتاب ها و مقاله های حوزویان مشاهده کرد. پرسش اصلی آن است که آیا ادامه طبیعی این روند مطلوب است یا آن که وضعیت پژوهش و تلاش علمی - فرهنگی در حوزه های علمیه به گونه ای است که نیازمند نوعی بازنگری جدی و همه جانبه و تدوین استراتژی کلان در عرصه پژوهش است؟ پاسخ به این پرسش در گرو دو امر است: نخست باید وضعیت موجود را مورد تحلیل قرار داد و سپس به بررسی این نکته پرداخت که برنامه ریزی استراتژیک چه مددی به بهبود وضع موجود می رساند و چه معضلات و مشکلاتی در سایه تدوین استراتژی پژوهش حل می گردد. محصولات پژوهشی حوزویان در دو قالب انفرادی و جمعی به بازار فکر و اندیشه عرضه می شود. گرچه تحقیق و پژوهش در حوزه از ابتدا ماهیتی فردی داشته است اما هر چه به جلو می رویم بر سهم مؤسسات پژوهشی و تحقیقات متمرکز افزوده می شود. دریک نگاه کلی به فرایند پژوهش حوزوی این نکته را نیک درمی یابیم که پژوهش حوزوی در مرحله «محصول گرایی » و «انباشت محصولات علمی و فرهنگی » به سر می برد. محققین منفرد و مؤسسات پژوهشی هر یک بنا به تشخیص خویش و تعیین اولویت ها و نیازها و با توجه به توان و قابلیت خود مبادرت به تحقیق نموده و به مقوله تولید فرهنگی و علمی اشتغال می ورزند، بی آن که این جوشش ها و تلاش ها در پیوند و ارتباط قبلی با یکدیگر شکل گرفته باشد. تحقیقات علمی در سطح حوزه مسبوق به برنامه ریزی سازمان یافته نیست و در نتیجه، محصول این تحقیقات در جهت تامین اهداف کلان از پیش طراحی شده، نمی باشد. مراکز متعدد پژوهشی مستقل از یکدیگر و تا حد زیادی بی اطلاع از فعالیت های یکدیگر به کار تحقیق اشتغال دارند. این وضعیت بیگانگی و بی اطلاعی و عدم انسجام در مدیریت کلان پژوهشی به طریق اولی از مشخصه های تحقیقات انفرادی به شمار می آید و به پژوهش های جمعی منحصر نمی گردد. ممکن است برخی بر این باور باشند که ادامه این وضعیت نه تنها اشکالی ندارد بلکه کاملا مطلوب و شایسته است، زیرا رسیدن به وضعیت مطلوب و آرمانی در امر پژوهش و رشد و بالندگی تحقیقات علمی در طی یک «فرایند طبیعی » میسر است. باید اجازه داد که افراد و گروه ها ومراکز به طور آزاد و مستقل به تلاش علمی و تامین نیازهای فکری و پاسخ به تقاضاهای موجود در بازار فکر و اندیشه بپردازند. دست نامرئی این بازار آزاد و قانون طبیعی عرضه و تقاضا خود به خود پس از برهه ای وضعیت تعادلی را به ارمغان می آورد و رشد و شکوفایی پژوهش را موجب می گردد. مراکز و محققین ضعیف یا از گردونه تحقیق خارج می شوند و یا آن که اهتمام و انگیزه قوی آن ها بر انجام وظیفه و تامین اهداف و نیازهای مورد نظر (تقاضاهای موجود) آنان را به کوششی برتر و رشد و شکوفایی مطلوب می رساند و مراکز و پژوهشگرانی که از قابلیت و توان بیشتری برخوردارند به طور طبیعی سهم بیشتری از تولید فرهنگی و علمی را به خود اختصاص داده و به تاثیر گذاری فرهنگی بیشتری نایل می شوند. براساس این تحلیل، وضعیت پژوهشی همانند وضعیت اقتصادی از مکانیسم تعادلی طبیعی و رسمی برخوردار است و تلاش در جهت سازمان دهی کلان آن، اخلال در این روند طبیعی و تلاش در جهت بر هم زدن وضع مطلوب و تعادل مورد انتظار تلقی می شود. وضعیت کنونی پژوهش در حوزه گرچه کمبودها و کاستی هایی دارد اما روال موجود، روالی قابل قبول است و در آینده وضعیت مطلوب پژوهشی را به ارمغان می آورد. پیش از هرگونه قضاوتی در باب این تحلیل و پرداختن به دلایل لزوم سازمان دهی کلان پژوهش و تدوین استراتژی تحقیقات حوزوی لازم است که توضیحاتی درباره مراد از برنامه ریزی استراتژیک و ویژگی های آن ارائه گردد. مراد از تدوین استراتژی پژوهش استراتژی معانی متعددی دارد ولی می توان به عبارت ساده آن را «برنامه ریزی دراز مدت برای رسیدن به اهداف » دانست. برنامه ریزی استراتژیک یا راهبردی نوعی خاص از نگرش به مسائل مدیریت سازمان یا نهاد یا بنگاه اقتصادی و مانند آن است که بر اساس این باور شکل گرفته که بدون نگاه همه جانبه و ترسیم اهداف کلان و توجه به عوامل درونی و بیرونی و سنجش توان و قابلیت های موجود یک سازمان یا دستگاه و ترسیم برنامه ریزی دقیق نمی توان بر مشکلات فائق آمد و خود را در وضعیت مطلوب قرار داد. پیش فرض برنامه ریزی استراتژیک آن است که جریان بهینه سازی و رسیدن به آرمان های مطلوب در طی یک فرایند طبیعی و رسمی به دست نمی آید و اعمال مدیریت تغییر بر اساس تدوین استراتژی، لازم و ضروری است. ادامه دارد... تهیه و تنظیم: محمد حسین امین گروه حوزه علمیه تبیان منابع: فصلنامه پژوهش و حوزه، شماره 1، واعظی، احمد؛