منظور از «وفدینـه بذبح عظیم»، سیدالشهداست
از جمله تفسیرهاى آیه «وفدینـه بذبح عظیم »، این است كه گفتهاند: منظور از «ذبح عظیم»، حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) است.
و اما توضیح آن:
تنها تعداد انگشتشمارى از مفسران به تفسیر یاد شده اشاره كردهاند. منشأ این تفسیر، روایتى است كه مرحوم صدوق (ره) در كتاب خصال نقل مىكند كه پیش از بیان پاسخ آن را بیان مىكنیم :
«هنگامى كه خداوند ، گوسفندى را به جاى ذبح اسماعیل براى حضرت ابراهیم (علیه السلام ) فرستاد، حضرت درخواست كرد كه فرزندش را ذبح كند تا با تحمل غم و اندوه، دل پدرى كه به دست خویشتن فرزندش را ذبح كرده است، درجاتش بالا رود. خداوند از او پرسید: محبوبترین مخلوقاتم نزد تو كیست؟» پاسخ داد: «محبوبتر از حبیبت محمد (صلی الله علیه و آله) نیافریدى» فرمود: «نزد تو، او محبوبتر است یا خودت؟» گفت: او، فرمود: «فرزند او نزد تو محبوتتر است یا فرزند خودت؟» گفت: «فرزند او» فرمود: «این كه فرزند او را دشمنانش از روى ستم ذبح كردند، تو را بیشتر اندوهگین مىسازد یا این كه فرزندت را به دست خود ذبح كنى؟» گفت: «پروردگارا! ذبح او به دست دشمنانش دلم را اندوهگین كرد» فرمود: «اى ابراهیم! شخصى از امت محمّد، فرزندش حسین را بعد از او، از روى ظلم سر میبرد و با این كار گرفتار غضب من مىشود» دل ابراهیم اندوهگین شد و ناله و گریه سر داد .
وحى آمد كه اى ابراهیم! نالهات را پذیرفتم و آن را جایگزین ناله و زارى براى فرزندت ـ اگر او را ذبح مىكردى ـ كردم و برایت درجات اهل ثواب بر مصیبتها را واجب كردم و این همان قول خداوند است كه فرمود: «وفدینـهُ بذبح عظیم»
با توجه به روایت فوق سه نكته را بیان مىكنیم:
1. روایت یاد شده ظاهراً از نظر سند مشكلى ندارد; زیرا راویان آن عبارتند از: 1ـ عبدالواحدبن محمدبن عبدوس نیشابورى العطّار (استاد مرحوم صدوق) 2ـ على بن محمدبن قتیبة النیشابورى 3ـ فضل بن شاذان (از اصحاب ائمه (علیهم السلام )) كه همه آنان یا مورد اعتماد و ستایش قرار گرفتهاند و یا از اصحاب و بزرگان هستند.
بر فرض چشمپوشى از سند روایت، به نظر مىرسد، روایت یاد شده این مقام را فقط شایسته حضرت سیدالشهداء(علیه السلام ) مىداند . توضیح این كه: در این صورت عبارت «قدیناه» ، به معناى «عوّضناه» است; یعنى خداوند مصیبت شهادت امام حسین (علیه السلام) را ـ كه به دست دشمنانش ذبح خواهد شد ـ، به جاى مصیبتى كه بنا بود حضرت ابراهیم (علیه السلام) متحمل شود، قرار داد; به این معنا كه حضرت ابراهیم (علیه السلام) براى بالا بردن درجات خویش مىتواند بر مصیبت امام حسین (علیه السلام) بگرید; بنابراین از این روایت هرگز استفاده نمىشود كه امام حسین (علیه السلام) فدایى اسماعیل شد . این برداشت از روایت ناصحیح است.
2. بر فرض كه بتوان امام حسین (علیه السلام) را به جاى «ذبح عظیم» گذاشت؛ با توجه به این، معناى «فدیناه» این خواهد بود: از آنجا كه مقام ذبح عظیم كه با گریستن بر آن، درجات انسان بالا مىرود، فقط شایسته امام حسین (علیه السلام) بود، ذبح عظیمى را جایگزین ذبح حضرت ابراهیم (علیه السلام) كردیم.
3. بر فرض پذیرفتن دلالتِ روایت، لسانِ اینگونه از روایات، تأویلِ آیات است نه تفسیر. تأویل، با ظاهر معناى آیات ارتباطى ندارد؛ بلكه مربوط به بطون قرآن بوده، از عهده قضاوت ما خارج است.
پینوشت:
1. ر .ك : تفسیر كنزالدقائق ، محمدرضا قمى ، ج 11 ، ص 171 ـ 172، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
2. ر .ك : خصال ، شیخ صدوق ، ج 1 ، ص 58 ـ 59، مؤسسه نشر اسلامى ـ ترجمه آزاد
3. ر .ك : طبقات اعلام الشیعه تا شیخ آغا بزرگ تهرانى ، ج 1 ، ص 205، اسماعیلیان
4. ر .ك : خصال ، همان ، ص 59، حاشیه، على اكبر غفارى
