شخصیت و آثار ابن قتیبه‏ى دینورى‏ قرن سوم هجرى از نظر گسترش علوم معقول و فرهنگ اسلامى، یكى از اعصار درخشان تاریخ تمدن اسلامى است كه خود مدیون كوشش دانشمندان بسیار است. یكى از این عالمان ابن قتیبه دینورى (213 - 276 ق)، مؤلف ده‏ها كتاب در موضوعات علوم اسلامى، ادب و تاریخ‏نگارى است كه على‏رغم معروفیت زیاد، خود و آثارش كم‏تر مورد توجه بوده‏اند. ابن قتیبه مؤلف چند اثر برجسته‏ى تاریخى همچون عیون الاخبار، المعارف و... نیز هست كه به خاطر شخصیت علمى نویسنده و قدمت آثارش از مهم‏ترین منابع تاریخى درباره‏ى اوضاع سیاسى، فرهنگى و نظامىِ سه قرن نخست اسلامى و حتى قبل از اسلام به شمار مى‏روند. در این مختصر ضمن بیان احوال ابن قتیبه، آثار تاریخى او به بحث گذاشته شده است. الف) احوال ابن قتیبه‏ ابن قتیبه از بزرگان ادب، تاریخ و علوم دینى، و در اغلب علوم و فنون متداول زمان خود داراى اثر و تألیف است. با وجود آن‏كه او در حیات علمى فرهنگى قرن سوم چهره‏اى مهم محسوب مى‏شود، از زندگى‏اش چندان اطلاعى در دست نیست و مجموع آنچه تذكره‏نویسان در شرح حال او آورده‏اند، بیش‏تر از چند سطر نیست كه آن هم درباره‏ى كیفیت مرگ او است. ابومحمد عبداللَّه بن مسلم بن قتیبه دینورى (مروزى) پدرش مسلم از اهالى مرو بود؛ بدین سبب او را مروزى نیز گویند. او در سال 213 متولد شد، اما در محل ولادت او اتفاق نظر نیست. ابن ندیم ولادت او را در كوفه آورده است، در حالى كه خطیب، زادگاه او را در بغداد مى‏داند. منابع متأخر نیز معمولاً هر دو قول را نقل كرده‏اند، لیكن زادگاهش هر كجا باشد، سكونتش در بغداد امرى قطعى است؛ شهرى كه در آن عهد، كعبه‏ى آمال دانشمندان اسلامى بود. او قبل از آن‏كه عهده‏دار منصب قضا در دینور گردد در بغداد ایام را مى‏گذرانید و آخرین بار كه از حضور او در این شهر یاد شده، سال 231 بوده است. ابن خلكان مى‏نویسد: او كتاب ادب الكاتب را براى ابوالحسن عبیداللَّه بن خاقان تصنیف كرد. و این عبیداللَّه بن خاقان او را به قضاوت دینور منصوب نمود. ابن خاقان، از سال 236 تا قتل متوكل در سال 247 وزیر متوكل بود. مستعین او را در سال 249 به مكه تبعید كرد و در عهد معتمد (256) مجدداً به وزارت منصوب شد. با این حساب او دوبار بین سال‏هاى (236 - 247 ق) و (256 - 263 ق) وزارت را بر عهده داشت. اگر سال‏هاى اولین دوره‏ى وزارت ابن خاقان، ملاك قاضى شدن ابن قتیبه در دینور باشد، او باید این منصب را 11 سال عهده‏دار بوده باشد. عكاشه در این باره مى‏نویسد: قضاوت او در دینور بین سال‏هاى 232 قمرى از بیعت با متوكل تا قتل او در سال 247 قمرى مى‏باشد. تاریخ شروع آن قضاوت را نمى‏دانیم و لیكن او بر این شغل بود تا زمانى كه ابن خاقان در سال 247 از وزارت بر افتاد. آذرتاش آذرنوش مدت قضاوت او را در دینور 17 سال آورده است و با توجه به ولادت، آغاز آن را در 27 سالگى و سرانجام آن را در 44 سالگى مى‏داند. اگر آغاز قضاوت او را در 27 سالگى بدانیم، كه منطبق با سال 240 خواهد بود، پس پایان قضاوت او در سال 257 است كه دیگر ربطى به قضیه‏ى وزارت عبیداللَّه بن خاقان نخواهد داشت. بدین ترتیب پذیرش مطالب عكاشه در این خصوص سهل‏تر از قول نویسنده‏ى دایرة المعارف است. به هر حال او مدت‏ها در دینور ماندگار شد و از فحواى مطالب ابن ندیم استنباط مى‏شود كه او غالب كتاب‏هایش را در دینور نگاشته و ابن ندیم سال‏ها بعد چون كتاب التفقیه را ناقص یافت از مردم جبال سراغ آن را مى‏گرفت كه پاسخ مثبت شنید. در منابع متقدم از زمان بازگشت او به بغداد اشاره‏اى نكرده‏اند، اما محققین جدید ورود او را به بغداد در یكى از سال‏هاى 257، 259، 266 حدس زده‏اند و شاید سال 257، كه منطبق بر آغاز دومین دوره‏ى وزارت عبیداللَّه بن خاقان است، صحیح‏تر به نظر برسد. نكته‏ى قابل توجه دیگر آن‏كه لزومى ندارد پایان قضاوت او را هم زمان با پایان اقامتش در دینور بدانیم؛ شاید او سال‏ها در آن شهر بدون منصب بوده باشد؛ و شهرتش به دینورى حكایت از اقامت طولانى او در این شهر ایالت جبال دارد، به طورى كه بیرونى او را ابى محمد جبلى خوانده است. ابن قتیبه در شهر بغداد كتاب‏هایش را بر دیگران مى‏خواند. ابن ندیم‏17 سال وفات او را 270، خطیب، 270 یا 276، ابن خلكان نیز علاوه بر آن اقوال، سال 271 را نوشت، لیكن سال 276 را صحیح دانسته است. خطیب بغدادى در روایتى كیفیت مرگ او را این چنین مى‏نویسد: او به طور ناگهانى فریاد كشید و بى‏هوش گردید و درگذشت. و در ادامه در روایتى دیگر به نقل از ابراهیم بن محمد بن ایوب بن بشیر الصائغ، شاگرد ابن قتیبه، مى‏آورد كه هریسه خورد و حرارتش بالا گرفت و سپس فریادى كرد و تا وقت نماز ظهر بى هوش شد، سپس ساعتى درد كشید و بعد از آن آرام گرفت و تشهد را ادامه داد تا در هنگام سحر درگذشت و این در اول رجب سال 276 قمرى بود. معروف‏ترین استاد و شیخ او اسحاق بن راهویه است. اسحاق ابن راهویه الحنظلى المروزى، معروف به ابن راهویه در سال 166 قمرى در مرو زاده شد و به حجاز، عراق، یمن و شام مسافرت كرد. ابن قتیبه از دو نفر از معروف‏ترین علماى نحوى و لغوى، یعنى ابوحاتم سیستانى سهل بن محمد و ابوالفضل عباس بن فرح مشهور به ریاشى‏ نیز بهره گرفته است. شاگردان ابن قتیبه‏ ابن قتیبه شاگردان و راویان زیادى داشت. خطیب بغدادى پنج نفر از كسانى را كه از او روایت كرده‏اند نام مى‏برد و مى‏نویسد: احمد پسرش، عبیدللَّه بن عبدالرحمن السكرى‏ (متوفى 323 ق)، ابراهیم بن محمد بن ایوب الصائغ‏ (متوفى 313 ق)، عبدللَّه بن احمد بن بكیر التمیمى (متوفى 324 ق) و عبداللَّه بن جعفر بن درستویه الفارسى‏ (متوفى 335 ق) از او روایت كرده‏اند. از شاگردان دیگر او باید از قاسم بن اصبغ الاندلسى (247 - 340 ق) نام برد كه در سال 274 قمرى به مشرق مسافرت كرد و از ابن قتیبه كتاب المعارف و شرح غریب الحدیث را فرا گرفت. عكاشه نام 13 تن از شاگردانش كه هر كدام یك یا چند اثر او را روایت كرده‏اند فهرست نموده است. ب) آثار ابن قتیبه‏ ابن قتیبه كتاب‏هاى زیادى تألیف كرده است و تعدادى از آنها اكنون در دست‏اند و بعضى نیز چاپ شده‏اند. ابن ندیم‏ فهرست‏نویس مشهور، 34 كتاب، خطیب بغدادى‏ (كه كم‏تر متذكر آثار صاحب ترجمه مى‏شود) 7 اثر، ابن خلكان‏41 14 عنوان، ابن عماد11 كتاب و اسماعیل پاشا حدود 38 اثر از او نام مى‏برند كه غالباً تكرار نوشته‏هاى ابن ندیم است. ابن ندیم (قرن 4) خطیب (قرن‏5) ابوریحان (قرن‏5) ابن خلكان (قرن‏7) ابن عماد (قرن‏11) اسماعیل پاشا (قرن‏12) ج) كتاب‏هاى تاریخى ابن قتیبه‏ آثار ابن قتیبه متنوع و در موضوعات مختلفى چون ادب، تاریخ و مذهب است كه به تناسب بحث به دو اثر تاریخى او اشاره مى‏شود. 1.كتاب المعارف این كتاب در واقع یك دایرة المعارف تاریخى در عصر خود محسوب مى‏شود و از سرگذشت رجال قرن اول تا نیمه‏ى اول قرن سوم هجرى، كه هر كدام به نحوى در حیات سیاسى و علمى آن ایام مؤثر بوده‏اند، سخن رفته است. در این كتاب از پیامبرصلى الله علیه وآله و اصحابش و از خلفا، اشراف، فرماندهان بزرگ، رهبران قیام‏ها، تابعین، محدثین، فقها، راویان اشعار، اخباریان و... یاد شده است. 2. كتاب عیون الاخبار از مشهورترین كتب ابن قتیبه، كتاب عیون الاخبار است. این كتاب را در ده فصل جداگانه تقسیم كرده و هر فصل متأخر را به فصل قبل منضم دانسته است. این فصول دهگانه بر حسب گفتار و تنظیم مؤلف این گونه است. منبع: noorportal.net تنظیم برای تبیان: سمانه دولت آبادی