آداب تحصيل طلبگي نحوه مباحثه کردن و شيوه درس خواندن 1. قبل از اين که در کلاس درس حاضر شويد، درسي را که استاد قرار است بگويد، مطالعه کنيد تا با بحث مورد نظر آشنا شويد؛ زيرا پيش مطالعه، در فهميدن درس خيلي موثر است. مثلاً اگر امروز مي خواهيد باب حروف جر از سيوطي يا صمديه را درس بگيريد، اول از عوامل و هداية، باب حروف جر را مطالعه کنيد، سپس متن درس را بخوانيد و قسمتي را که متوجه نمي شويد، در کلاس درس حواستان را جمع کنيد و خوب به سخنان استاد گوش فرا دهيد تا آن قسمت، توسط استاد براي شما روشن گردد. 2. بايد در کلاسِ درس و موقع تدريس استاد خوب گوش فرا دهيد و به اين طرف و آن طرف نگاه نکنيد و يا با ديگري صحبت نکنيد يا فکرتان جاي ديگري نباشد و خلاصه اين که در موقع تدريس استاد، از آنچه باعث مي شود حواس شما به جاي ديگر متوجه شود، خودداري کنيد. 3. بعد از تدريس استاد، بايد آن درس را دوباره مطالعه کنيد و براي مباحثه آماده شويد و مطالبي را که احياناً نفهميديد، مشخص کنيد تا در حين مباحثه، رفع شود. 4. روز بعد (درس گذشته را) مباحثه کنيد. 5. بعد از اتمامِ تحصيل، يکباره کتاب را کنار نگذاريد، بلکه در فرصت مناسب دوباره کتاب را مرور کنيد. 6. بعد از تدريسِ کلِ کتاب، توسط استاد، و مباحثه و رعايت موارد ديگر، خودتان آن کتاب را تدريس کنيد، که علاوه بر اين که در آن درس خُبره مي شويد، زکات علم خود را هم پرداخته ايد. (1) 7. روزهاي تعطيلي، کتاب را خلاصه نويسي کنيد و پيرامون مطالب کتاب تحقيق نماييد و کتب جنبي ديگري که متن درسي نيستند، مطالعه کنيد. [انس با قرآن و حديث] در کنار درس و تعليم و تعلم که شما را باسواد مي کند، بايد از قرآن کريم و احاديث اهل بيت (عليهم السلام) استفاده و بهره برداري کنيد، چون در آينده که شما يا خطيب و سخنران مي شويد، يا مؤلف و مترجم و مدرس و... از آيات قرآن و احاديث بي نياز نخواهيد بود، بلکه رمز موفقيت شما حفظ آيات و احاديث اهل بيت (عليهم السلام) است؛ (2) زيرا مردم از شما قرآن و حديث و روايات مي خواهند و اموري از قبيل ضَرَبَ ضَرَبا و قواعد منطق و اصول و فلسفه و بقيه دروس حوزوي، مورد توجه آن ها نيست و اگر از اين ها سخن به ميان آوريد، خسته و ملول مي شوند؛ لذا از همين الان تصميم بگيريد قرآن و حديث حفظ کنيد. (3) حفظ قرآن [و علوم قرآني و فهم آن] به حدي مهم است که حضرت آيت الله مجتهدي (ره) مي فرمايند: مرحوم آيت الله العظمي شاه آبادي، استاد عرفان امام (اعلي الله مقامهما)، فرموده اند: تمام علوم در سکرات موت و لحظه جان دادن، از انسان گرفته مي شود، مگر علوم قرآني. پس برويد به دنبال علمي که جاودانه است؛ يعني قرآن را بخوانيد و حفظ کنيد. (4) و بدانيد که آسانسور بهشت با قرآن کار مي کند، يعني هر چقدر بخواني، بالاتر مي روي و اگر نخواندي، آسانسور مي ايستد و بايد پياده شوي. حضرت رسول اکرم صلي الله عليه وآله فرمودند: « حَمَلَةُ القُرآنِ عُرَفاءُ اَهْلِ الجَنَّةِ »؛ (5) حافظان و حاملان قرآن عارفان اهل بهشت هستند. تا جوان هستيد، قرآن کريم را حفظ کنيد. آياتي را که ما در جواني حفظ کرده ايم، الان به خاطر داريم. سعي کنيد هر روز مقداري قرآن بخوانيد (6) و در معاني آن فکر کنيد و از خداوند بخواهيد که به شما توفيق دهد به آن عمل کنيد. حضرت اميرمؤمنان علي (عليه السلام) فرمودند: « اَلا لا خَيْرَ في قرائَةٍ لَيْسَ فِيها تَدَبُّر »؛ (7) آگاه باشيد، خيري در قرآن خواندني که با تفکر و تدبّر نباشد، نيست. خداوند متعال در قرآن کريم از بندگان شکايت مي کند که چرا در آيات قرآن تدبّر نمي کنيد « اَفلا يَتَدَبَّرُونَ القُرآنَ ». (8) حضرت زين العابدين (عليه السلام) فرمودند: آيات قرآن خزاين و گنجينه هاست، پس هر وقت گنجينه اي باز شد، سزاوار است تو در آن نگاه کني . (9) حضرت آيت الله العظمي حاج سيد احمد خوانساري که از مراجع تقليد بودند، به دليل بيماري زخم معده، به دستور پزشک معالج، در بيمارستان بستري شدند. و چون ايشان سالخورده و ضعيف البنيه بودند و در وقت بستري شدن 89 سال از عمرشان مي گذشت، لذا طاقت تحمل جراحي بدون بيهوشي ممکن نبود، و از طرفي هم ايشان اجازه بيهوش کردن را نمي دادند، زيرا معتقد بودند که در هنگام بيهوشي، تقليد مقلّدين اشکال پيدا مي کند. دکتر معالج به ايشان عرض مي کند که طبق آزمايش ها و عکس برداري ها، بايد حتماً عمل جراحي روي ايشان صورت گيرد. آيت الله خوانساري مي فرمايند: مانعي ندارد، عمل جراحي را هر وقت خواستيد، شروع کنيد، ولي قبل از آن به من خبر دهيد که با تلاوت قرآن و توجه به آن، مشکل بي هوش کردن حل شود. دکتر جراح پذيرفت و لحظاتي بعد عرض کرد: ما آماده هستيم که دست به کار شويم. آيت الله خوانساري فرمودند: هر وقت من شروع به خواندن کردم، شما هم شروع کنيد. دکتر مي گويد: تا ايشان شروع به خواندن سوره انعام کردند، چاقوي جراحي را روي شکم ايشان گذاشته و دست به کار شديم، و چنان ايشان بي حرکت بودند، گويا در حال بي هوشي کامل هستند. بعد از پاره کردن و دوختن و اتمام کار، عرض شد: حضرت آقا! کار ما تمام شد. ايشان قرآن را بستند و فرمودند: صدق الله العلي العظيم. عرض کردند: آقا دردتان نيامد؟ فرمودند: مشغول قرآن بودم، نفهميدم. علامه ملاّ محمد باقر مجلسي (ره) فرمودند: هر قدر در آيه اي بيشتر دقت مي کردم، حقايق بيشتري نصيبم مي شد تا اين که ناگهان حقايق و معارف فراواني بر قلبم فرود آمد. پس در هر آيه اي که تدبر کردم، همين گونه به من از حقايق و معارف عطا مي شد. حاج شيخ رضا سراج (ره) مي فرمودند: قرآن را نبايد خواند، بلکه بايد آن را خورد. (يعني فقط خواندن نباشد که عبارات در دهان تلفظ شود، بلکه قرآن را بايد در اعماق وجود خود جاي داد؛ هم از نظر حفظ و قرائت و هم از نظر معني و عمل. قرآن مانند غذاي لذيذ و گوارايي است که نبايد فقط به ديدن و بو کردن آن اکتفا نمود، بلکه بايد آن را خورد و از ويتامين ها و پروتئين هاي قرآن براي کمال معنوي و مادي بهره برد. در اين صورت است که « هُديً لِلْمُتَّقين » مي شود و در غير اين صورت، کسي که بهره اي از تقوا نداشته باشد، نمي تواند زندگي خود را مطابق قرآن قرار دهد، لذا قرآن او را هدايت نمي کند. هر چه انسان روي آيات و روايات تأمل و تعمق کند، باعث مي شود که درهاي علوم و معارف بي پايان به رويش باز شود و نور علم در دل او قرار گيرد و يکي از مواردي که نور علم در دل انسان پرتو افشاني مي کند، وقتي است که انسان ارتباط خود را به وسيله عبادت و بندگي با ائمه اطهار عليهم السلام زياد کند؛ زيرا که آن بزرگواران، قرآن ناطق هستند. طلاب علوم دينيه در هر مقطعي که باشند، بايد مدام با قرآن کريم و همچنين احاديث اهل بيت عليهم السلام در ارتباط باشند؛ چرا که احاديث آن ها، دل ها را زنده مي کند و باعث موفقيت مي شود؛ زيرا پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله در حق کساني که احاديث اهل بيت عليهم السلام را نشر دهند، دعاي خير کرده است. (10) در اين احاديث، شأن نزول آيات قرآن، تفسير قرآن، و مسائل اخلاقي، فقهي، عرفاني و... موجود است. لذا روي همين اصل است که در حوزه علميه حضرت آيت الله مجتهدي، صبح ها توسط ايشان، در کلاس درس براي طلاب، و ظهرها بين دو نماز و عصرها، بعد از نماز مغرب و عشاء حديث گفته مي شد. ايشان مي فرمايند: بايد اين احاديث را بخوانيد و بنويسيد و عمل کنيد و براي ديگران هم بگوييد. هر جا مي نشينيد، حديث بگوييد؛ حتي شب ها که در خانه هستيد. (11) شايسته است هر کس دفتر حديث داشته باشد و اين احاديث را با ترجمه بنويسد که اين دفتر بعد از او به يادگار بماند؛ چرا که فرزندان ما در آينده کمتر به دنبال دين و حديث و قرآن مي روند، ولي اگر شما دفتري داشته باشيد و بعد از خود به يادگار بگذاريد، گاهي دفتر شما را مي آورند و مي خوانند و مي گويند: اين دفتر پدر يا جد ماست و افتخار هم مي کنند. (12) پي نوشت ها: 1ـ در اين زمينه حضرت امام حسن مجتبي عليه السلام مي فرمايند: « اعَلِّمِ النّاسَ عِلْمَکَ وَ تَعَلَّم عِلمَ غَيْرِکَ »؛ علم خودت را به مردم بياموز و علم ديگران را هم ياد بگير (بحارالانوار، ج 78، ص 111) 2ـ حضرت امام صادق عليه السلام درباره نقل حديث فرمودند: « حَدَّثوا عَنّا و لا حَرَجَ، رَحِمَ اللّهُ مَنْ اَحْيي اَمرَنا »؛ از ما حديث نقل کنيد و احساس سختي مکنيد، خدا رحمت کند کسي را که امر ما را زنده بدارد. بحارالانوار، ج 2، ص 151. و همچنين حضرت امام محمد باقر عليه السلام فرمودند: « يا فُضَيلُ اِنَّ حَديثَنا يُحيِي القُلُوب »؛ اي فضيل! سخن و حديث ما دل ها را زنده مي کند. بحارالانوار، ج 2، ص 151. و همچنين حضرت امام صادق عليه السلام فرمودند: « اِعْرِفُوا مَنازِلَ النّاسِ عَلي قَدَرِ رِوايَتِهم عَنّا »؛ مقام و منزلت مردم را به تعداد رواياتي که از ما نقل مي کنند، بشناسيد. وسائل الشيعه، ج 8، ص 99. 3ـ پيامبر اکرم صلي الله عليه وآله فرمودند: « اَشْرافُ اُمَّتي حَمَلةُ القُرآنِ وَ اَصْحابُ اللَّيْلِ »؛ اشراف و بزرگان امت من حاملين قرآن و شب زنده دارها هستند. بحارالانوار، ج 92، ص 177 و خصال، ج 1، ص 7. 4ـ حضرت امام صادق عليه السلام درباره حفظ قرآن فرمودند: «اِ نَّ الَّذي يُعالِجُ القُرآنَ وَ يَحفُظُهُ بِمَشَقَّةٍ مِنهُ وَ قِلَّةِ حِفظٍ، لَه اَجرانِ »؛ همانا کسي که درباره قرآن بکوشد، و با کمي حافظه آن را به زحمت حفظ کند، براي او دو اجر و پاداش خواهد بود (يک پاداش به خاطر حفظ کردن و پاداش ديگري براي حافظه ضعيف داشتن). اصول کافي، ج 4، ص 409 و ثواب الاعمال ص 127. و حضرت رسول اکرم صلي الله عليه وآله فرمودند: « فَاِنَّ دَرَجاتِ الجَنَّةِ عَلي قَدْرِ آياتِ القُرآنِ يُقالُ لَهُ: اِقْرَأ وَارْقَ، فَيَقْرَأ ثُمَّ يَرْقي »؛ به درستي که درجات بهشت به مقدار آيه هاي قرآن است (روز قيامت) به قاري قرآن مي گويند بخوان و بالا برو. پس مي خواند و بالا مي رود. اصول کافي، جلد 4، ص 409 5ـ بحارالانوار، ج 92، ص 177؛ معاني الاخبار، ص 226 6ـ « فَاقْرَوُا ما تَيَسَّر مِنْ القُرآنِ » مزمل/ 20 7ـ بحارالانوار، ج 2، ص 49؛ معاني الاخبار، ص 226 8ـ نسا/ 82 9ـ « آياتُ القُرْآنِ خَزائِنُ فَکُلَّما فُتِحَتْ خِزانَةٌ ينْبَغي لَکَ اَنْ تَنْظُرَ ما فِيها » اصول کافي، ج 4، ص 4102 10ـ حضرت رسول اکرم (صلي الله عليه وآله) فرمودند: « اللهم ارحم خلفائي ثلاثا، قيل يا رسول الله و من خلفائک؟ قال: الذين يبلغون حديثي و سنتي ثم يعلمونها امتي » حضرت سه بار فرمودند: خدايا جانشينان مرا مورد رحمت خود قرار بده. پرسيدند: اي پيامبر خدا! جانشينان شما چه کساني هستند؟ فرمودند: کساني که حديث و سنت مرا تبليغ مي کنند و آن را به امتم مي آموزند. امالي صدوق، ص 152؛ جامع احاديث شيعه، ج 1، ص 234. 11ـ حضرت رسول اکرم (صلي الله عليه وآله) درباره نقل حديث فرمودند: « تذاکروا و تلاقوا و تحدثوا، فان الحديث جلاء القلوب، ان القلوب لترين کما يرين السيف و جلاؤه الحديث »؛ با يکديگر گفتگو و ملاقات داشته باشيد و حديث بگوييد؛ زيرا حديث مايه روشني دل هاست، دل ها نيز مانند شمشير زنگ مي زند و جلاي آن حديث است. بحارالانوار، ج 2، ص 152. 12ـ حضرت امام صادق (عليه السلام) در اين باره فرمودند: « اکتب و بث علمک في اخوانک، فان مت فاورث کتبک بنيک، فانه يأتي علي الناس زمان هرج، لايأنِسون فيه الا بکتبهم »؛ بنويس و علمت را در ميان برادران و دوستانت منتشر کن و چون مرگت فرا رسيد آن ها را به فرزندانت به ميراث بگذار... منبع: کتاب «آداب الطلاب»، نوشته شاکر برخودارفريد تنظيم: رهنما، گروه حوزه علميه تبيان