تحول شهرنشینی درمشهد با ویران شدن شهرهای نیشابور و توس ساكنان آنها ناگزیر به مناطق اطراف به خصوص نوغان و سناباد مهاجرت نمودند.و به تدریج این روند توسعه یافت و با ادغام آنها بعدها شهر مشهد كنونی به وجود آمد. در سال 617 هجری تمام آبادیهای تابران و نوغان و همچنین سناباد، پایمال لشكریان مغول شد و یكسره غارت شدند. ولی در اثر توجه شیعیان به قبری كه در مجاورت توس در قریه سناباد بود، مجددا آباد شد. در زمان دیالمه به خاطر توجهی كه به مذهب تشیع و امام رضا (ع) داشتند مشهد مورد توجه بیشتری قرار گرفت. در زمان سبكتكین غزنوی، گنبد و بارگاه حضرت ویران شد و در اوایل قرن پنجم هجری سلطان محمود، بقعه آن را تعمیر و حصاری به گرد شهر كشید و پسرش مسعود نیز دیواری برگرد بقعه كشید. از قرن هشــتم به بعد سناباد به مشهد معروف شد. در زمان صفویه مشهد واقعا رونق یافت و به صورت دومین زیارتگاه با اهمیت شیعیان جــهان درآمد. یادآور میشود در زمان صفویه، برای نخستین بار مذهب تشیع را به عنوان مذهب رسمی كشور معرفی نمودند و این سیاست دارای آثار و نتایج كلی برای رشد مشهد گردید. اما از دیدگاه اقتصادی به خصوص در زمان شاه عباس برای جلوگیری از فرار سرمایه های ایرانی به مكه، مدینه. كربلا و نجف، اقدامات مؤثری برای رونق مشهد و ارتقای آن به بزرگترین زیارتگاه شیعیان انجام گرفت. در زمان شاه طهماسب صفوی حصار تازه ای برای دفاع از حملات ازبكها به دور مشهد كشیده شد. این حصار حدود 1800 متر طول، شش دروازه و 141 برج داشت. آثاری از شش دروازه شهر مشهد تا اوایل قرن حاضر تقریبا به همان صورت مانده بودند. با وجود همه این توجهات شهر مشهد به علت موقعیت خاص جغرافیایی، همواره در مسیر حملات ازبكان و طوایف دیگر قرار داشت. یكبار در زمان شاه عباس و بار دیگر در پایان عهد صفوی و در شورش افغانها، مورد هجوم واقع شد و صدمات فراوانی به آن وارد گردید و نادرشاه به ترمیم خرابی ها پرداخت و در این شهر مقبره ای برای خود و پسرش ساخت. در زمان شاهرخ جانشین نادرشاه مشهد از رونق افتاد و جمعیت آن به خاطر هجوم ازبكها، به شدت كاهش یافت و از000/60به 000/20 نفر رسید. در اوایل حكومت قاجاریه، شهر مشهد مانند سایر شهرهای خراسان و ایران به علت ظهور هرج و مرج پس از زوال صفویه و پس از قتل نادرشاه، از رونق افتاد و دایماً موردتهاجم قبایل ازبك و تركمن قرار داشت. همانطور كه گفته شد، شهر مشهد در اوایل دوره قاجاریه، دچار ویرانی شد ولی در زمان فتحعلیشاه، به تدریج دولت مركزی به ترمیم ویرانی ها پرداخت. در زمان ناصرالدین شاه، به علت امنیت برقرار شده در كشور، اوضاع و احوال اقتصادی نسبت به گذشته رونق می گیرد. البته ناصرالدین شاه به مشهد توجه خاصی داشت و شهر، رونق گذشته خود را باز یافت. در اوایل قرن حاضر و در اواخر دوره قاجاریه، دیوارهای اطراف شهر فرو ریخته و ویران شد. ارگ یا دارالحكومه شهر نیز از میان برداشته و عمارت بانك ملی فعلی به جای آن برپا گردید. شهر در نیم قرن اخیر دارای رشد ملایم و در دو دهه اخیر دارای رشد سریع بوده است. سیمای ظاهری شهر در سالهای 1320 ـ 1300 هـ.ش تغییر كرده و تحت تأثیر سیاست شهرسازی، دارای چند خیابان و میدان شد. در كتاب مطلع الشمس صنیع الدوله آمده است؛ بعضی جاها روی معابر را با تخته و حصیر پوشیده و بالای آن عمارت ساخته اند. در زمان رضاخان، به علت بروز حوادث و قتلها در كوچه های تنگ و تاریك سرپوشیده، اتاقهای روی كوچه ها را خراب كردند. منبع: http://e.mashhad.ir تنظیم برای تبیان: سمانه دولت آبادی
