حيوانات در فضا(2)
به احتمال خيلي زياد نخستين گونههاي زيستي که از زمين به فضا سفر کردهاند، باکتريها و ويروسهايي بودهاند که همراه موشکهاي اوليه پرتاب شدهاند.
اما اگر بخواهيم درباره پروژههاي جدي ارسال محمولههاي زيستي به فضا صحبت کنيم، بايد تا سال 1947، يعني تنها دو سال پس از جنگ جهاني دوم به عقب برگرديم.
به احتمال خيلي زياد نخستين گونههاي زيستي که از زمين به فضا سفر کردهاند، باکتريها و ويروسهايي بودهاند که همراه موشکهاي اوليه پرتاب شدهاند. اما اگر بخواهيم درباره پروژههاي جدي ارسال محمولههاي زيستي به فضا صحبت کنيم، بايد تا سال 1947، يعني تنها دو سال پس از جنگ جهاني دوم به عقب برگرديم. در سال 1947، ايالات متحده آمريکا نخستين محمولههاي زيستي جهان را که شامل چند مگس ميوه، ذرت، جلبک و ساير گونه هاي گياهي بود به منظور مطالعه اثرات تابشهاي مضر خورشيدي بر حيات در قالب چند پرتاب مختلف به فضا ارسال کردند. پرتابها از نوع زيرمداري و با استفاده از موشکهاي ويدو انجام ميگرفتند. در پرواز زير مداري هرچند محموله فضايي مرزهاي فضا را در مينوردد و از ارتفاع 100 کيلومتري سطح زمين فراتر مي رود اما فاقد سرعت افقي لازم براي قرارگيري در مداري به دور زمين بوده و بنابراين پس از رسيدن به اوج مسير پرتابي خود راه سقوط به زمين را در پيش ميگيرد.
در 14 ژوئن 1949، ميموني به نام "آلبرت دو" (Albert II) سوار بر راکت وي دو، نخستين پستاندار مسافر فضا شد و تا ارتفاع 134 کيلومتري بالا رفت و بدين ترتيب لقب اولين ميمون فضانورد دنيا را نيز به دست آورد. البته اين ميمون بيچاره در مسير بازگشت با مشکل باز نشدن چتر نجات روبرو شد و در اثر ضربه برخورد با زمين مرد. قبل و بعد از "آلبرت دو" ميمونهاي زيادي جانشان در تمرينات و يا پرتابهاي فضايي از دست داده بودند. قبل از اينکه شورويها دست به کار ارسال موجود زنده به فضا شوند، آمريکاييها چندين ميمون و يک موش به فضا فرستادند که البته پروازهاي همه آنها زير مداري بود.
در 21 ژانويه 1951، اتحاد جماهير شوروي نيز دو سگ به نامهاي تسيگان (Tsygan) و دزيک (Dezik) را سوار بر يک راکت R1 راهي پروازي زيرمداري نمود. هر دو سگ به سلامت به زمين بازگشتند.
اما حدود 6 سال زمان لازم بود تا نخستين موجود زنده سياره زمين پرواز مداري انجام دهد. سرانجام در سوم نوامبر 1957، تنها يک ماه پس از پرتاب اسپوتنيک-1 به فضا و آغاز رسمي عصر فضا، باز هم اين شورويها بودند که با ارسال سگي به نام لايکا (Laika) سوار بر اسپوتنيک-2 به فضا، نخستين موجود زنده را در مدار زمين قرار دادند. صداي صربان قلب لايکا از مدار زمين، نويد عصر نويني را با خود به همراه داشت.
لايکا يک سگ ماده بود و اولين نمونه زنده دنيا که در مداري به دور زمين گردش کرد. 45 سال پس از سفر لايکا به فضا و بعد از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي فاش شد که لايکا به علت خرابي پيش آمده در سيستم تنظيم حرارت کپسولش و ترس زياد، مدت کوتاهي پس از پرتاب مرده بود. قبل از پرواز تاريخي يوريگاگارين به فضا در 12 آوريل 1961، حداقل 10 سگ ديگر به فضا ارسال شدند. به اين آمار بايد تعداد زيادي پروازهاي زيرمداري را نيز اضافه کرد. همه اينها به خاطر اطمينان از عملکرد سيستمها و زيرسيستمهاي حفاظت از حياتي بود که براي سفر انسان به فضا طراحي شده بودند.
ايالات متحده آمريکا اما همچنان پروازهاي زيرمداري خود را ادامه ميداد و هنوز فناوري لازم براي پرواز مداري در اين کشور به حد کافي توسعه داده نشده بود. در 28 مي 1959 دو ميمون به نامهاي ايبل (Able) و بيکر (Baker) نام خود را به عنوان نخستين ميمونهايي که از يک پرواز زيرمداري جان سالم به در برده بودند، ثبت کردند.
اين ميمونها سوار بر راکت ژوپيتر AM-18 تا ارتفاع 580 کيلومتري بالا رفتند و حدود 9 دقيقه بيوزني را تجربه نمودند. کل زمان پروازشان 16 دقيقه بود که در طي اين مدت به حداکثر سرعتي معادل شانزده هزار کيلومتر بر ساعت رسيدند.
حداکثر شتابي که اين دو ميمون تجربه کردند 38 برابر شتاب جاذبه زمين بود.
بيکر، ميمون فضانوردي که در سال 1959 سوار بر ژوپيتر پروازي زيرمداري را تجربه کرد.
جالب است بدانيد که فضانوردان امروزي، حداکثر براي تحمل 8 برابر شتاب جاذبه زمين آموزش ميبينند. ميمونها پس از فرود در سلامت کامل بودند. ايبل چهار روز بعد زماني که پزشکان تلاش داشتند ابزار دريافت اطلاعات زيستي را از بدنش خارج کنند، در اثر حساسيت به ماده بيهوشي، مرد. اما بيکر تا سال 1984 زنده بود و در مرکز راکت و فضاي ايالات متحده نگهداري ميشد.
در 19 آگوست 1960، شوروي سابق دو سگ به نامهاي بلکا و استرلکا را سوار بر اسپوتنيک-5 به فضا پرتاب کرد. آنها به سلامت به زمين بازگشتند و اولين پستانداران جهان شدند که پس از يک پرواز مداري، زنده به زمين رسيده بودند. در سال 1961، خروشف رئيس جمهور وقت شوروي سابق يکي از تولههاي استرلکا که بعد از سفر فضايي مادرش به دنيا آمده بود را به دختر کندي، رئيس جمهور وقت آمريکا هديه داد. قطعاً اين هديه سياسي که نشانهاي از برتري روسها بر آمريکاييها بود به مذاق کندي خوش نيامد.
در اين ميان اما ساير کشورها نيز بيکار ننشسته بودند. فرانسه در سال 1963 يک گربه به نام فليکس (Felix) را به فضا فرستاد. فليکس گربه ولگردي که از خيابانهاي پاريس راهي فضا شده بود زنده به زمين بازگشت. محفظه اين گربه که در نوک يک راکت فرانسوي ورونيکا AG1 نصب شده بود از پايگاه موشکي فرانسه واقع در صحراي الجزاير پرتاب و پس از رسيدن به ارتفاع 200 کيلومتري از موشک حامل جدا شده و با چتر نجات فرود آمد. اما گربه دوم که در 24 اکتبر 1963 پرتاب شده بود در فضا جان داد. آخرين باري که فرانسه حيواني را به فضا پرتاب کرد سال 1967 بود که دو ميمون به فضا فرستاده شدند.
چين هم با ارسال موش در سالهاي 1964 و 1965 و دو سگ در سال 1966 نام خود را به عنوان چهارمين کشور دنيا با قابليت ارسال و بازيافت محموله زيستي به فضا ثبت نمود.
در سال 1966 کشور شوروي سابق دو سگ به نامهاي وتروک (Veterok) و اُگليوک (Ugolyok) را در قالب برنامه وسخود به فضا فرستاد که 22 روز در فضا بودند. اين رکورد زماني اقامت در فضا براي سگها تا به امروز پابرجا مانده است. روسها همچنين در سال 1968 اولين محموله زيستي سياره زمين را به فضاي ماوراي زمين و به مدار ماه فرستادند. اين محموله شامل لاکپشت، مگس، کرم و ديگر نمونههاي بيولوژيکي بود.
پس از اين دوران شاهد هستيم که حيوانات فراواني همراه با زيستشناسان و يا به تنهايي سوار بر ماهوارههاي بيولوژيکي راهي مدار زمين و يا حتي سطح ماه شدهاند تا بشر با مطالعه عکسالعمل موجودات زنده در فضاي ماوراي جو، مقدمات ساخت نخستين کلونيهاي فضايي را آماده سازد. امروز با توجه به نقشههاي بلندپروازانه انسان براي سفر به مريخ و لزوم کاشت گياه در فضا و يا شايد پرورش حيوانات در سطح ساير سيارات منظومه شمسي به منظور تغذيه فضانوردان، مطالعات بسيار گستردهاي در اين زمينه انجام ميگيرد و روزي نيست که در مبحث زيستشناسي فضايي شاهد روشن شدن بخش تاريک ديگري از انبوه نادانستههاي بشر نباشد.
منبع: دانش فضايي
تنظيم براي تبيان: محسن مرادي
